ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ನಡುವಿನ ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಡುವ ಭಾರತದ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಭಾರತ ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಹಾಗೂ ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯ ಕಾಮಗಾರಿಯನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಗ್‌ನ ಶಾಶ್ವತ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (Permanent Court of Arbitration) ಸೋಮವಾರ ಹೇಳಿದೆ.
ಪಹಲ್ಗಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ 2025ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಉಗ್ರ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ 26 ಮಂದಿ ಮೃತಪಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಭಾರತ ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಟ್ಟಿತ್ತು. ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಮೂವರು ಉಗ್ರರ ಪೈಕಿ ಇಬ್ಬರು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದವರು ಎಂದು ಭಾರತ ಗುರುತಿಸಿತ್ತು. ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್ ನಿರಾಕರಿಸಿತ್ತು.
ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಕಾಶ್ಮೀರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯಗಳ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕಾಮಗಾರಿಯನ್ನೂ ಭಾರತ ಆರಂಭಿಸಿತ್ತು. 1960ರಿಂದ ಮೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಎರಡೂ ದೇಶಗಳು ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಭಾರತ ಕೈಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕ್ರಮ ಇದಾಗಿತ್ತು.
ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಲು ಅಥವಾ ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಡಲು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸಮರ್ಥನೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಶಾಶ್ವತ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಪ್ಪಂದದಡಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಬಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತಿಳಿಸಿದೆ.
ಆದರೆ, ಭಾರತ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆ. ಭಾರತವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಭಾರತ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯ, ‘ಭಾರತದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಕುರಿತು ತೀರ್ಪು ನೀಡಲು ಈ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದು, ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶಗಳು ಭಾರತ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಕ್ರಮಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮನವಿಯನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿರುವ ರಾಟ್ಲೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ನೀರು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ರಚನೆಯ (power intake structure) ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೈಗೊಳ್ಳದಂತೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ನೇಮಿಸಿರುವ ತಟಸ್ಥ ತಜ್ಞರು ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವು ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಈ ತಜ್ಞರ ನಿರ್ಧಾರ ಹೊರಬಂದ ಬಳಿಕ 90 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಾಟ್ಲೆ ಯೋಜನೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧ ಮುಂದುವರಿಯಲಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತಿಳಿಸಿದೆ.
ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದದಡಿ ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳಾದ ಸಿಂಧೂ, ಜೀಲಂ ಮತ್ತು ಚೆನಾಬ್‌ನ ನೀರನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಳಕೆಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.
ಏನಿದು ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದ ವಿವಾದ?
1960ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 19ರಂದು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು. ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಸಿಂಧೂ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಎರಡು ದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿತು. ಒಪ್ಪಂದ 1960ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 1ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.
ಒಪ್ಪಂದದಡಿ ರವಿ, ಬಿಯಾಸ್ ಮತ್ತು ಸಟ್ಲೆಜ್ ಎಂಬ ಪೂರ್ವದ ಮೂರು ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಹಕ್ಕು ಭಾರತಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಿಂಧೂ, ಜೀಲಂ ಮತ್ತು ಚೆನಾಬ್ ಎಂಬ ಪಶ್ಚಿಮದ ಮೂರು ನದಿಗಳ ನೀರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಳಕೆಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ ಮೇಲೂ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ. ಒಪ್ಪಂದದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಬಳಕೆಗಳಿಗೆ ಭಾರತ ಅವಕಾಶ ಹೊಂದಿದೆ.
ಮುಖ್ಯ ವಿವಾದ ಇರುವುದು ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರತ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ನೀರು ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಆತಂಕವೆಂದರೆ, ಈ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ನದಿಯ ಹರಿವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದು. ಭಾರತ ಮಾತ್ರ, ಒಪ್ಪಂದವೇ ತನಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೀತಿಯ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಕಿಶನ್‌ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ರಾಟ್ಲೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳು. ಕಿಶನ್‌ಗಂಗಾ ಯೋಜನೆ ಜೀಲಂ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು, ರಾಟ್ಲೆ ಯೋಜನೆ ಚೆನಾಬ್ ನದಿಯ ಮೇಲಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ.
ಇದು ಕೇವಲ ನೀರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಪ್ಪಂದವಲ್ಲ. ಶಾಶ್ವತ ಸಿಂಧೂ ಆಯೋಗ (Permanent Indus Commission) ಎಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಇದು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಆಯುಕ್ತರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಯೋಜನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶ. ವಿವಾದದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಟಸ್ಥ ತಜ್ಞ (Neutral Expert) ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ (Court of Arbitration) ಮೊರೆ ಹೋಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಂದ ಹೊಂದಿದೆ. ಕಿಶನ್‌ಗಂಗಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಿಂದಿನ ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗಿವೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಆಪರೇಷನ್ ಸಿಂಧೂರ | ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳು ಕಡೆಗೂ ಬಹಿರಂಗ
2025ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ಉಗ್ರ ದಾಳಿಯ ಬಳಿಕ, ಭಾರತ ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ‘ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ’ (abeyance) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಾತ್ರವಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತ ಆರೋಪಿಸಿದರೆ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿತು. ನಂತರ ಭಾರತ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯಗಳ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕಾಮಗಾರಿಗೆ ಮುಂದಾಯಿತು. ಇದು ಒಪ್ಪಂದದಡಿ ಭಾರತ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಬದ್ಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಹೆಜ್ಜೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.
ಆ.31ರ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ರಾಟ್ಲೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಗೋಡೆ ಮತ್ತು ನೀರು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ರಚನೆಯ ಕಾಮಗಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆ ಮುಂದುವರಿಸದಂತೆ ಮಧ್ಯಂತರ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಿದೆ. ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ನೇಮಿಸಿರುವ ತಟಸ್ಥ ತಜ್ಞರು ಯೋಜನೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲಿದ್ದು, ಅವರ ನಿರ್ಧಾರ 2027ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಬರಬೇಕಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತ ಈ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆ. ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ರಚನೆಯೇ ಒಪ್ಪಂದದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಆದೇಶಗಳು ಭಾರತದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಅಥವಾ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಕೇವಲ ‘ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ನೀರು?’ ಎಂಬ ವಿವಾದವಲ್ಲ. ಪಶ್ಚಿಮ ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರತ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ಜಲಾಶಯ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನೀರಿನ ಹರಿವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದೇ ಮೂಲ ಸಂಘರ್ಷ. ಈಗ ಪಹಲ್ಗಾಮ್ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಭಾರತ ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಹೇಗ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಭಾರತ ಒಪ್ಪದಿರುವುದು ಈ ಹಳೆಯ ನೀರಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ಹೊಸ ಹಂತಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದೆ.
