“ನನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ನೀತಿ ಯಾರ ಬಳಿ ಇದೆ” ಎಂಬ ಜೆನ್ ಝಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಬೇಕಿದೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಕೃಷಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಜನರಿಗೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಸೇವಾ ವಲಯ ಬೆಳೆದರೂ ಅದರ ಬಹುಭಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗುತ್ತಿಗೆ ಕೆಲಸ, ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕೆಲಸ, ಕಡಿಮೆ ವೇತನದ ಸೇವಾ ಉದ್ಯೋಗ, ಅರೆ-ಉದ್ಯೋಗ—ಇವು ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ವಾಸ್ತವವಾದವು.

ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಚುನಾವಣೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದರೆ ಸಾಲದು. ಚುನಾವಣೆಯ ಹಿಂದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಅದರ ಹಿಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ, ಜನರ ತಲೆಯೊಳಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ತುಂಬಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಭಾರತ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ದಾರಿ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ನೆಹರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯ, ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟು, ವಿದ್ಯುತ್, ಉಕ್ಕು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ನೋಡಲಾಯಿತು. ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ಸೇರಿದಂತೆ ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

ಆ ಮಾದರಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಇತ್ತು; ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಇತ್ತು; ಪರವಾನಗಿ-ಪರ್ಮಿಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಿರಿಕಿರಿ ಇತ್ತು. ಆದರೂ ಒಂದು ಸಂಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು—ರಾಜ್ಯವು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಒಂದು ಗುರಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತ್ತು.

ನಂತರ 1991 ಬಂತು. ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಬಾಗಿಲು ತಟ್ಟಿತು. ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಾಗ ಒಳಗೆ ಬಂದದ್ದು ಕೇವಲ ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳವಲ್ಲ; ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕ ತತ್ವವೂ ಹೌದು. ಉದಾರೀಕರಣ, ಖಾಸಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ಜಾಗತೀಕರಣ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಹೊಸ ಮಂತ್ರಗಳಾದವು.

ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಫಲತೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಮೂರ್ಖತನ. ಹೊಸ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಿಂದ IT, ಟೆಲಿಕಾಂ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸೇವಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದವು. ನಗರ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಒಂದು ಭಾಗದ ಆದಾಯ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪರ್ಕವೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

ಆದರೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾರತೀಯ ಯುವಕ ನಿಂತಿದ್ದ.
ಅವನು ಕೇಳಿದ: ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಕೆಲಸ ಎಲ್ಲಿದೆ?
ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ; ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಕಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಸೌಕರ್ಯದ ಅಧ್ಯಾಯ.

ಉನ್ನತ ಕೌಶಲ್ಯ ಹೊಂದಿದವರಿಗೆ ಹೊಸ ಜಗತ್ತು ತೆರೆಯಿತು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್, ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದವರಿಗೆ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳು ಬಂದವು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಯುವಜನತೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬಾಗಿಲು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ತೆರೆದಿಲ್ಲ.

ಕೃಷಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಜನರಿಗೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಸೇವಾ ವಲಯ ಬೆಳೆದರೂ ಅದರ ಬಹುಭಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗುತ್ತಿಗೆ ಕೆಲಸ, ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕೆಲಸ, ಕಡಿಮೆ ವೇತನದ ಸೇವಾ ಉದ್ಯೋಗ, ಅರೆ-ಉದ್ಯೋಗ—ಇವು ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ವಾಸ್ತವವಾದವು.

ಅಂದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಉದ್ಯೋಗದ ಭದ್ರತೆ ಅದೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಯಿತು.

ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂದಾಗ ರಾಜಕೀಯವೂ ಬದಲಾಯಿತು. 1990ರ ದಶಕದ ಭಾರತವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೂರು ಪದಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು: ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ಮಂಡಲ್. ಕಮಂಡಲ್.

ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮಂಡಲ್ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಮಂಡಲ್ ರಾಜಕೀಯದ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಮಂಡಲ್ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸುಗಳ ಜಾರಿ ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪ ತಂದಿತು. ಲಾಲು ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್, ಮುಲಾಯಂ ಸಿಂಗ್ ಯಾದವ್, ಮಾಯಾವತಿ ಮುಂತಾದ ನಾಯಕರು ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಸ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು.

ಇದನ್ನು ಕೇವಲ “ಜಾತಿ ರಾಜಕೀಯ” ಎಂದು ಬೈದು ಮುಗಿಸುವುದು ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅನ್ಯಾಯ. ಮಂಡಲ್ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವದ ಸೀಮಿತ ವಲಯದಿಂದ ಹೊರಗೆಳೆದು, ಹಿಂದೆ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರದ ಭಾಷೆ ಕಲಿಸಿತು.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ಅಧಿಕಾರವೂ ಬಂದಿತೇ?

ದಲಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಬಂದಿತೇ? ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಬಂದಿತೇ? ಉತ್ಪಾದಕ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಬಂದವೇ? ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ನಡೆಯಿತೇ?

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉತ್ತರ “ಹೌದು..” ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ರಾಜಕೀಯವು ಬಹಳಷ್ಟು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವವನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಇದು ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

ಮಂಡಲ್‌ಗೆ ಬಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಕಮಂಡಲ್

ಒಂದು ಕಡೆ ಜಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದ ಸಮುದಾಯಗಳು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಬಲಗೊಂಡಿತು.

ಮಂಡಲ್ ಸಮಾಜವನ್ನು ಜಾತಿಯ ರೇಖೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮರುಸಂಘಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕಮಂಡಲ್ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಛತ್ರಿಯಡಿ ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಿತು.

ಇದು ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಆಟವಲ್ಲ. ಇದು ಚುನಾವಣಾ ಗಣಿತ. ಜಾತಿಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತ ಸಮಾಜವನ್ನು ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು—ಇದು ಕಮಂಡಲ್ ರಾಜಕೀಯದ ದೊಡ್ಡ ಚುನಾವಣಾ ಶಕ್ತಿ.

ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು. ಎಡಪಂಥೀಯ ಪಕ್ಷಗಳೂ ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕ-ರೈತ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಸ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದವು.

ಎಡಪಂಥೀಯರು ಕೋಮುವಾದದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು. ಅದು ಅಗತ್ಯವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವರ ರಾಜಕೀಯದ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಬದಲಾಗಿತೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಮಿಕನ ವೇತನ ಎಷ್ಟು?
ರೈತನ ಆದಾಯ ಏನು?
“ಯುವಕನಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಎಲ್ಲಿದೆ?”

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಜಾಗವನ್ನು “ಯಾರು ಕೋಮುವಾದಿ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಎಡಪಂಥೀಯ ರಾಜಕೀಯ ತನ್ನ ಮೂಲ ನೆಲೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗುವ ಅಪಾಯ ಎದುರಿಸಿತು.

ಜನರ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಧ್ವಜದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚರ್ಚಿಸಿದರೆ, ಕೊನೆಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಆ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ — ಒಂದೇನಾ?

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಪ್ಪು ಸರಳೀಕರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ ಒಂದೇ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಮೂರು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ನಿರಂತರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

1991ರಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಉದಾರೀಕರಣದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಂತರ ಬಂದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಖಾಸಗಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪರ್ಕದ ಪಾತ್ರ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪಕ್ಷಗಳ ಹೆಸರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ. ಆರ್ಥಿಕ ಮಾದರಿಯ ಬಗ್ಗೆ.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಿಂದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದತ್ತ ನಡೆದ ಚಲನೆ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಬೇಕು?
ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಯಾವಾಗ ಮಾರಬೇಕು?
ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ವಸ್ತುಗಳಾಗಬೇಕೇ?
ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಸರ್ಕಾರದ್ದೇ ಅಥವಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯದ್ದೇ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ ನೀಡುವ ಉತ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿದ್ದರೂ, ಉದಾರೀಕರಣದ ಮೂಲ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ = ಬಿಜೆಪಿ ಎಂಬುದಲ್ಲ.
ಸಮಸ್ಯೆ: “ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಯ ಮೂಲ ದಿಕ್ಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಒಮ್ಮತ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೇ?” ಎಂಬುದು.

ಆಗ ಧರ್ಮ ಏಕೆ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು?
ಇಲ್ಲಿ ನವ-ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ನಿರುದ್ಯೋಗ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಯುವಕರ ಭವಿಷ್ಯ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದಾಗ—ರಾಜಕೀಯ ಆ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ? ಅದು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯಬಹುದು ಅಥವಾ ಅದು ಗುರುತಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಬಹುದು.

ನಾನು ಬಡವನೇಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬದಲು ಅವನು ನನ್ನ ಶತ್ರುಯೇಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದರೆ ರಾಜಕೀಯದ ದಿಕ್ಕೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಗ್ರಾಮ್ಶಿಯ “ಹೆಜೆಮನಿ”ಯ ಕಲ್ಪನೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಕಾರ ಕೇವಲ ಪೊಲೀಸ್, ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಸೇನೆಯ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜನರು ಯಾವ ವಿಚಾರವನ್ನು “ಸಾಮಾನ್ಯ”, “ಸ್ವಾಭಾವಿಕ”, “ಸತ್ಯ” ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅಧಿಕಾರದ ಭಾಗ.

ಮಾಧ್ಯಮ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸಿನಿಮಾ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸಂಘಟನೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು.

ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಬೇಕು: ಜನರು ಏನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅವರು ಏನು ಯೋಚಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಯಾರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?

ಉದ್ಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಯುವಕನಿಗೆ ಗುರುತು ಸಿಕ್ಕಾಗ

ಇದು ಇಂದಿನ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

ಒಬ್ಬ ಯುವಕನಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ಉದ್ಯೋಗವಿಲ್ಲ.
ಅವನಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಖಚಿತತೆ ಇಲ್ಲ.
ಅವನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಅವನಿಗೆ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಜೀವನ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ.

ಅವನ ಮುಂದೆ ಎರಡು ದಾರಿಗಳಿವೆ ; ಒಂದು ದಾರಿ ಕಷ್ಟಕರ: ಕೌಶಲ್ಯ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಉದ್ಯೋಗ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಸಂಘಟಿಸಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು.

ಇನ್ನೊಂದು ದಾರಿ ಸುಲಭ: ಒಂದು ಗುರುತು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಧ್ವಜ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಶತ್ರು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಸಿಗದೇ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ “ನಾನು ಯಾರೋ” ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಂಘಟನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುವ ವಿಚಾರವಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ರಾಜಕೀಯ ಚಳವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುರುತು ರಾಜಕೀಯದ ನಡುವೆ ಇಂತಹ ಸಂಬಂಧ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೀಗಿರಬೇಕು: ಉದ್ಯೋಗ ಕೊಡಲಾಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯುವಕನಿಗೆ ಗುರುತನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದೆಯೇ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ಗುರುತು ಅವನ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದೆ?

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಆಟ

ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಮಂಡಲ್–ಕಮಂಡಲ್ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಅಂಟಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆ ಬೇರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಅಹಿಂದ ರಾಜಕೀಯದ ಇತಿಹಾಸ ಬೇರೆ. ಜಾತಿ ಸಮೀಕರಣಗಳು ಬೇರೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ತಂತ್ರವನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದರೊಳಗಿನ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಸೆಳೆಯುವುದು. ಇದು ಇಂದಿನ ಚುನಾವಣಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಾನ.

ಸಣ್ಣ ಉಪಜಾತಿಗಳು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಯುವಕರು, ಹೊಸ ನಗರ ಬಡವರು, ಹೊಸ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ—ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜಕೀಯ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಸಣ್ಣ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದರೆ ಅದರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಚುನಾವಣಾ ಶಕ್ತಿ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಜಾತಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕೇವಲ “ಮತಬ್ಯಾಂಕ್” ಎಂದು ನೋಡುವುದು ರಾಜಕೀಯದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ. ಅವರಿಗೂ ಉದ್ಯೋಗ ಬೇಕು, ಶಿಕ್ಷಣ ಬೇಕು, ಭೂಮಿ ಬೇಕು, ಗೌರವ ಬೇಕು, ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ಬೇಕು.

ಹೀಗಾಗಿ ಜಾತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲು ಜಾತಿ ಅಸಮಾನತೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಹಾಗಾದರೆ ಪರ್ಯಾಯ ಎಲ್ಲಿದೆ?

ಇಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಬಿಜೆಪಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದೇ ಪರ್ಯಾಯವೇ? ಇಲ್ಲ.

ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದೇ ಪರ್ಯಾಯವೇ? ಅದೂ ಅಲ್ಲ.

ಒಂದು ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪಕ್ಷವನ್ನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತರುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಭಾರತದ ಮೂಲ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರ್ಯಾಯ ಎಂದರೆ ಪರ್ಯಾಯ ನೀತಿ. ಅದಕ್ಕೆ ಉದ್ಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನೀತಿ ಬೇಕು. ಕೃಷಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನೀತಿ ಬೇಕು.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನೀತಿ ಬೇಕು.
ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೀತಿ ಬೇಕು.
ನಗರೀಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ನೀತಿ ಬೇಕು.
ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನೀತಿ ಬೇಕು.
ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ— ಯುವಕರ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನೀತಿ ಬೇಕು.

ಕೇವಲ ಚುನಾವಣಾ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು “ನಾವು ಅವರಿಗಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯವರು” ಎನ್ನುವುದರಿಂದ ಮೂರನೇ ರಾಜಕೀಯ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ಜನರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು: “ನಾವು ಏನು ಬದಲಿಸುತ್ತೇವೆ?” ಎಂಬುದು.

Gen Z — ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯದ ಸಾಧ್ಯತೆ

ಇಲ್ಲಿಯೇ ಭಾರತದ ಯುವ ಪೀಳಿಗೆಯ ಪಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಯುವಕರು ಹಿಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯಂತೆ ಪಕ್ಷದ ಕಚೇರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಪಡೆದು ರಾಜಕೀಯ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂದೇನಿಲ್ಲ.
ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಇದೆ.
ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ.
ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಇದೆ.
ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮವಿದೆ.

ಅವರು ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಮುಂದೆ ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಬಲ್ಲರು. ಪರೀಕ್ಷಾ ಅಕ್ರಮವಾಗಲಿ, ನಿರುದ್ಯೋಗವಾಗಲಿ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಬೆಲೆಯಾಗಲಿ—ಯುವಕರು ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೋಪ ಮಾತ್ರ ರಾಜಕೀಯವಲ್ಲ.

ಟ್ರೆಂಡ್ ಆಗುವುದು ಆಂದೋಲನ ಅಲ್ಲ.
ಹ್ಯಾಶ್‌ಟ್ಯಾಗ್ ಆಗುವುದು ಸಂಘಟನೆ ಅಲ್ಲ.
ಆ ಕೋಪವನ್ನು ಮತದಾನದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದರ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅದರರ್ಥ ಯುವಕರು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಅಡಿಯಾಳಾಗಬೇಕು ಎಂದಲ್ಲ.

ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ— ಅವರು ಪಕ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಕ್ತಿಯಾಗಬೇಕು.
ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು.
ಯಾವ ಪಕ್ಷ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು.
“ನೀವು ಯಾರ ವಿರುದ್ಧ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಿಂತ
“ನೀವು ಯಾರ ಪರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ನೀತಿಗಾಗಿ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬೇಕು.

ಮೂರನೇ ಶಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷವಲ್ಲ

ಇದು ಬಹುಶಃ ಇಡೀ ಚರ್ಚೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ತೀರ್ಮಾನ.
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಚುನಾವಣಾ ಪಕ್ಷ ಬೇಕೆಂಬುದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ.
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡ ಬೇಕು.
ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಕ್ಷಗಳು ಇರಲಿ.
ಎಡಪಂಥೀಯರು ಇರಲಿ.
ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ಇರಲಿ.
ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಬರಲಿ.
ಆದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕನಿಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಇರಬೇಕು.

ಅದು ಜಾತಿ ವಿರೋಧಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಬಾರದು.
ಧರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಬಾರದು.
ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮಾರಬಾರದು.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕನ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.
ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮರೆತೂಬಿಡಬಾರದು.

ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಭಾರತ ಒಂದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಬಂತು.
ನಂತರ 1991ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ದಾರಿಗೆ ತಿರುಗಿತು.
ಆಮೇಲೆ ಮಂಡಲ್ ಬಂತು.
ಅದಕ್ಕೆ ಕಮಂಡಲ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿತು.
ಎಡಪಂಥೀಯರು ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು.
ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಕ್ಷಗಳು ಬೆಳೆದವು.
ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕುಗ್ಗಿತು.
ಬಿಜೆಪಿ ಬೆಳೆದಿತು.
ಆರ್ಥಿಕತೆ ಜಾಗತಿಕವಾಯಿತು.
ನಗರಗಳು ಶ್ರೀಮಂತವಾದವು.
ಹೊಸ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಯುವಕರ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಿಂತೇ ಇದೆ:

“ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲಿ?” ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿದರೂ, ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಮೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೂ, ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ GDP ತೋರಿಸಿದರೂ—ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುವಕನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದ ನಿಜವಾದ ಹೋರಾಟ ಬಿಜೆಪಿ ವಿರುದ್ಧ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಅದು ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದ ಹೋರಾಟ:
ಗುರುತಿನ ರಾಜಕೀಯದ ವಿರುದ್ಧ ಜೀವನದ ರಾಜಕೀಯ.
ಧ್ವಜದ ರಾಜಕೀಯದ ವಿರುದ್ಧ ಉದ್ಯೋಗದ ರಾಜಕೀಯ.
ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ—

“ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಯಾರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ “ನನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ನೀತಿ ಯಾರ ಬಳಿ ಇದೆ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯವರೆಗೆ ಸಾಗುವ ಹೋರಾಟ.

ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ದಿನವೇ ಮೂರನೇ ರಾಜಕೀಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಅದು ಮೂರನೇ ಪಕ್ಷದ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ಅದು ಉದ್ಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಯುವಕನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಅದು ರೈತನ ಅಸಮಾಧಾನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಅದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಅದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನಾಗರಿಕನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ— ಮತಗಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವ ಜನರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.