ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 200 ರಿಂದ 500 ಬಾರ್‌ನಷ್ಟು ವಿಪರೀತ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಸಿಲಿಂಡರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ (Green Hydrogen) ಉತ್ಪಾದನೆ ಬಹಳ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಡೀಸೆಲ್ ಹಾಗೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿದ್ಯುತ್‌ಗಿಂತ ಅತಿ ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯತ್ತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದು, ದೇಶದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಚಾಲಿತ ರೈಲನ್ನು (ನಮೋ ಗ್ರೀನ್ ರೈಲ್) ಹರಿಯಾಣದ ಜಿಂದ್-ಸೋನಿಪತ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಭಾರತವು ಅಮೆರಿಕ, ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ನಂತಹ ಮುಂದುವರಿದ ದೇಶಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ. 89 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರ ಸಂಚರಿಸುವ 10 ಬೋಗಿಗಳ ಈ ರೈಲು ಭವಿಷ್ಯದ ಹಸಿರು ಸಾರಿಗೆಯ ಆಶಾಕಿರಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದರ ಸಮರ್ಪಕ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಾಧಕ-ಬಾಧಕಗಳು ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಆರ್ಥಿಕ ಸವಾಲುಗಳಿವೆ.
ಈ ರೈಲು ಡೀಸೆಲ್ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿಗಳ (Overhead cables) ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಬದಲಾಗಿ, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಪ್ರೋಟಾನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್ ಮೆಂಬರೇನ್ (PEM) ಫ್ಯುಯೆಲ್ ಸೆಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ, ರೈಲಿನೊಳಗೇ ಮೋಟಾರ್‌ಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಲಿಂಡರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಅನಿಲವು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ಆಮ್ಲಜನಕದೊಂದಿಗೆ ರಾಸಾಯನಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನೀರಾವಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಶಾಖ ಮಾತ್ರ ಉಪಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಹೊರಸೂಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭವೆಂದರೆ, ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶೂನ್ಯ ಮಾಲಿನ್ಯ (Zero emission) ವಾಹನವಾಗಿದೆ; ಅಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಕಾರಕ ಇಂಗಾಲದ ಹೊಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡೀಸೆಲ್‌ಗಿಂತ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಅನಿಲವು ಶಕ್ತಿ ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ (Energy density) ಮುಂದಿದ್ದು, ಕಡಿಮೆ ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ವಿದ್ಯುದ್ದೀಕರಣ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹೊರೆಯಾಗುವ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ (Heritage routes) ಈ ರೈಲುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ.
ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 200 ರಿಂದ 500 ಬಾರ್‌ನಷ್ಟು ವಿಪರೀತ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಸಿಲಿಂಡರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ (Green Hydrogen) ಉತ್ಪಾದನೆ ಬಹಳ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಡೀಸೆಲ್ ಹಾಗೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿದ್ಯುತ್‌ಗಿಂತ ಅತಿ ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ರೈಲುಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ವೆಚ್ಚವು ಸರ್ಕಾರದ ಬೊಕ್ಕಸಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ಹೊರೆಯಾಗಲಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯ ‘ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಫಾರ್ ಹೆರಿಟೇಜ್’ (Hydrogen for Heritage) ಯೋಜನೆಯಡಿ, ಪ್ರತಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ರೈಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಅಥವಾ ಹಳೆಯ ರೈಲಿನ ಮರುಜೋಡಣೆಗೆ (Retrofit) ಅಂದಾಜು ₹80 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚವಾಗಲಿದೆ! ಪ್ರಸ್ತುತ ಜಿಂದ್-ಸೋನಿಪತ್ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿರುವ ಈ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯೋಜನೆಗೆ ಡೆಮು (DEMU) ರೈಲಿನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸೇರಿ ಬರೋಬ್ಬರಿ ₹111.83 ರಿಂದ ₹136 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಕೇವಲ ರೈಲಿನ ತಯಾರಿಕಾ ವೆಚ್ಚ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೂರೈಕೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕ, ಶೇಖರಣೆ ಮತ್ತು ಮರುಪೂರಣ (Refuelling) ಘಟಕಗಳಂತಹ ವಿಶೇಷ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ತಲಾ ₹70 ಕೋಟಿ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಸಾಗಾಟ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೊಸ ಇಕೋ-ಸಿಸ್ಟಮ್ ಕಟ್ಟಬೇಕಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ರೈಲ್ವೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯಾಗಲಿದೆ.
