ರಾಮನಾಗಿ ದಾನಿಶ್. ಹನುಮಂತನಾಗಿ ಯೂನುಸ್. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿ ಶೇರ್ ಖಾನ್. ರಾವಣನಾಗಿ ಇಕ್ಬಾಲ್ ಅಹ್ಮದ್. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು. ಆದರೆ, ಇವರು ಅಭಿನಯಿಸಿರುವುದು ಹಿಂದುಗಳ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಾಮಾಯಣದ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹಲವು ರಾಮಲೀಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹಿಂದು–ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೌಹಾರ್ದಕ್ಕೆ ಈ ರಾಮಲೀಲೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.
ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಮಲೀಲೆಗಳಿಗೆ ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾಟಕದ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ಈ ಆಚರಣೆಯ ವಿಶೇಷತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಪಾತ್ರಗಳು ಜೀವ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.
ಆದರೆ ಈ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳಷ್ಟೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರೂ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ರಾಮನಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ.
ಇದು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲ. ಹಲವು ದಶಕಗಳಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ಬಂದಿದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ರಾಮಲೀಲೆಯೊಂದಿಗೆ ನಂಟು ಹೊಂದಿವೆ.
ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಾಗಿ ಸಾಜಿದ್ ಅಲಿ!
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹಿಂದುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಇದೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೀಪ ಮುಮ್ತಾಜ್ ನಗರವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 1960ರ ದಶಕದಿಂದ ರಾಮಲೀಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಈ ರಾಮಲೀಲೆಗೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರ ಕೊಡುಗೆ ದೊಡ್ಡದು. ಸಾಜಿದ್ ಅಲಿ ಎಂಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದ ರಾಮ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು.
ಇಕ್ಬಾಲ್ ಅಹ್ಮದ್ ರಾವಣನಾಗಿದ್ದರು. ಶಾಹಿ ನೂರ್ ಊರ್ಮಿಳೆಯ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು.
ಮುಸ್ಲಿಮರು ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮಲೀಲೆಯ ಆಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಡಾ. ವಾಜಿದ್ ಅಲಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿತ್ತು.
ಆದರೆ, ಈ ಪರಂಪರೆಗೂ ಸವಾಲುಗಳು ಎದುರಾದವು. ಕೆಲವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾದವು. ಇದರಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ಕೆಲವು ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಆದರೂ ಇತರ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.
ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ರಾವಣನಾಗಿಯೂ ಮುಸ್ಲಿಮರು!
ಲಕ್ನೋದ ಬಕ್ಷಿ ಕಾ ತಲಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ರಾಮಲೀಲೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ದಶಕಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.
ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜಾನಕಿ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಸಲ್ಮಾನ್ ಖಾನ್, ಸಾಹಿಲ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಸಾಬಿರ್ ಖಾನ್ ಮೊದಲಾದ ಕಲಾವಿದರು ರಾಮಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿರುವುದನ್ನು 2024ರ ಮಾಧ್ಯಮ ವರದಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಿವೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದೇ ಕಲಾವಿದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿ ಶೇರ್ ಖಾನ್, ಹನುಮಂತನಾಗಿ ಯೂನುಸ್!
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬಾಗ್‌ಪತ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ರಾಮಲೀಲೆ ಇದೆ. ಅಗ್ರವಾಲ್ ಮಂಡಿ ಟಟೀರಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
2023ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 12 ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ರಾಮಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.
ಶೇರ್ ಖಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಯೂನುಸ್ ಹನುಮಂತನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು.
ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ಜೀವ ತುಂಬಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೌಹಾರ್ದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ.
ಬರೇಲಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಾದ ದಾನಿಶ್!
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬರೇಲಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ವಿಂಡರ್‌ಮಿಯರ್ ಥಿಯೇಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಮಲೀಲೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತ್ತು.
2023ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ದಾನಿಶ್ ಎಂಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀರಾಮನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದರು.
ರಯೀಸ್ ಖಾನ್ ದಶರಥನಾಗಿದ್ದರು. ಕೈಫಿ ಖಾನ್ ಶತ್ರುಘ್ನನಾಗಿದ್ದರು. ಮೊಹ್ಸಿನ್ ಮೇಘನಾದನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸಾದಿಕ್ ಅಂಗದನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು.
ಮುನ್ನವರ್ ಎಂಬ ಕಲಾವಿದರು ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದರು.
ಇಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ರಾಮಾಯಣದ ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಹಬಾಳ್ವೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರ ರಾಮಲೀಲೆ!
ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಚಮೋಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಂದಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮಲೀಲೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕುಟುಂಬಗಳು ಹಲವು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ರಾಮಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಅಯಾಜುದ್ದೀನ್ ಸಿದ್ದಿಕಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಈ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ನಂಟು ಹೊಂದಿದೆ.
ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ಮೇಘನಾದ, ಮಾರೀಚ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಈ ಅಭಿನಯದ ಪರಂಪರೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.
200 ವರ್ಷಗಳ ರಾಮನಗರ ರಾಮಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಕೊಡುಗೆ!
ವಾರಾಣಸಿಯ ಸಮೀಪ ರಾಮನಗರವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 200 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ರಾಮಲೀಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಇದು ದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಮಲೀಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇಲ್ಲಿನ ಆಚರಣೆಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ರಾಮಲೀಲೆ ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ಪಟ್ಟಣವೇ ರಂಗಭೂಮಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಪ್ರದೇಶ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಜನಕಪುರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಲಂಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಲಾವಿದರು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ರಾಮಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರೂ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಮನಗರದ ಗೋಲಾಘಾಟ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಯೋಧರ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಜುಮ್ಮನ್ ಖಾನ್, ಶಾನು ಖಾನ್, ಅಕ್ರಮ್ ಖಾನ್, ಮೊಯಿನ್ ಖಾನ್, ಶಹನವಾಜ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಶೇರ್ಜಾ ಖಾನ್ ಮೊದಲಾದವರ ಹೆಸರುಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿವೆ.
ಇವರು ಕತ್ತಿವರಸೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಮುಸ್ಲಿಂ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳೂ ರಾಮಲೀಲೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಕೆಲವು ಮುಸ್ಲಿಂ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.
ಹೀಗೆ ರಾಮನಗರದ ರಾಮಲೀಲೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆದುಬಂದಿದೆ.
ಫಿರೋಜಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಮನಾದ ಶಂಶಾದ್ ಅಲಿ!
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಫಿರೋಜಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖೇರಿಯಾದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು ರಾಮಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಶಂಶಾದ್ ಅಲಿ ಎಂಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದ ರಾಮನ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ರಾಮಲೀಲೆಯ ಕುರಿತು ಲೀಲಾ ಇನ್ ಖೇರಿಯಾ ಎಂಬ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರವೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ.
ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಲಾವಿದರ ಬದುಕನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ–ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಧರ್ಮ ಬೇರೆ, ಕಲೆ ಒಂದು!
ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಈ ರಾಮಲೀಲೆಗಳು ಭಾರತದ ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.
ರಾಮನಾಗಿ ಸಾಜಿದ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ದಾನಿಶ್ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹನುಮಂತನಾಗಿ ಯೂನುಸ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಿ ಶೇರ್ ಖಾನ್ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದರು. ಆದರೆ ರಾಮಾಯಣದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇದು ಭಾರತದ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಶೇಷತೆ.
ರಾಮಾಯಣ ಹಿಂದೂಗಳ ಪವಿತ್ರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಆದರೆ ರಾಮಲೀಲೆಯಂತಹ ರಂಗಕಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಕಲಾವಿದರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಲಾವಿದ ರಾಮನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರೆ ಆತನ ಧರ್ಮ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಆತನ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದರೆ ಆತನ ನಂಬಿಕೆಗೂ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಬದಲಾಗಿ ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ನಡುವೆ ಮಾನವೀಯ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಈ ಪರಂಪರೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಕ್ಷೇಪಗಳಿಂದ ಪಾತ್ರಗಳ ಹಂಚಿಕೆ ಬದಲಾಗಿದೆ.
ಆದರೂ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಪರಂಪರೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.
ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಈ ರಾಮಲೀಲೆಗಳು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಧರ್ಮಗಳು ಬೇರೆ ಇರಬಹುದು. ನಂಬಿಕೆಗಳು ಬೇರೆ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಜನರನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಬಲ್ಲವು.
ಕೋಮು ಸೌಹಾರ್ದ ಕೇವಲ ಭಾಷಣಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಅದು ಜನರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬೇಕು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕು. ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕು.
ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಮಲೀಲೆಗಳು ಇಂತಹ ಸೌಹಾರ್ದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ನಿದರ್ಶನಗಳಾಗಿವೆ.
