ಆಧುನಿಕ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬದುಕು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಚನೀಯವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ‘ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ’ ಎಂದು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕಿದೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ವೇತನ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ, ಕಡ್ಡಾಯ ವಿಮೆ, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕಾದ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಈ ವರದಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಆಧಾರಿತ ಗಿಗ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಯುವಕ-ಯುವತಿಯರಿಗೆ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯೋಗ ಮೂಲವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ, ‘ಫ್ಲೆಕ್ಸಿಬಲ್’ ಅಥವಾ ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯ ಕೆಲಸ ಎಂಬ ಆಕರ್ಷಕ ಹೆಸರಿನಡಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರ ವಾಸ್ತವ ಬದುಕು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಹಾಗೂ ಅಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಜನಪಹಲ್ (Janpahal) ಮತ್ತು ಗಿಗ್ ವರ್ಕರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (GigWA) ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿರುವ ‘ಆಕ್ಯುಪೇಷನಲ್ ಸೇಫ್ಟಿ ಅಂಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಆಫ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್-ಬೇಸ್ಡ್ ಗಿಗ್ ವರ್ಕರ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಎಂಬ ನೂತನ ಅಧ್ಯಯನ ವರದಿಯು ಈ ಕರಾಳ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟಿದೆ. ದೇಶದ 10 ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳ 1000 ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು, ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎಳೆಎಳೆಯಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದೆ.
ಗಿಗ್ ಕೆಲಸವು ಕೇವಲ ‘ಅರೆಕಾಲಿಕ’ ಉದ್ಯೋಗ ಎಂಬ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಕಂಪನಿಗಳ ನಿರಂತರ ವಾದವನ್ನು ಈ ವರದಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದವರಲ್ಲಿ 57% ಕಾರ್ಮಿಕರು ವಾರಕ್ಕೆ 49 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ, 23.4% ಮಂದಿ ವಾರಕ್ಕೆ ಬರೋಬ್ಬರಿ 70 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸೇವಾವಧಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, 72.3% ಕಾರ್ಮಿಕರು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದಿಂದ ಇದೇ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 38.4% ಮಂದಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಗೂ 18.4% ಮಂದಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಗಿಗ್ ಕೆಲಸವು ಬಹುಪಾಲು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ನಿರಂತರ ಮತ್ತು ಸುದೀರ್ಘ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯು ಈ ವಿತರಣಾ ಹಾಗೂ ಸಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗಂಭೀರ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 64.5% ಕಾರ್ಮಿಕರು ಅತಿಯಾದ ಆಯಾಸ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಚಾಲನೆ ಮತ್ತು ದಿನವಿಡೀ ಭಾರ ಹೊರುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ 47.4% ಮಂದಿ ಬೆನ್ನು ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯಂತಹ ಸ್ನಾಯು-ಮೂಳೆ ನೋವು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡ ಹಾಗೂ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಿಂದ 41.08% ಮಂದಿ ಮಾನಸಿಕ ಆತಂಕದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪರದೆಗಳ ನಿರಂತರ ವೀಕ್ಷಣೆಯಿಂದ 30% ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕಣ್ಣಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿದ್ದರೂ, 68.4% ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಕಂಪನಿಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಆರೋಗ್ಯ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಪರೀತ ಬಿಸಿಲು ಮತ್ತು ಸೆಕೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪಾಲಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಶತ್ರುವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದ್ದು, ಇದು ಅವರನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೈರಾಣಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ. 84.64% ಕಾರ್ಮಿಕರು ವಿಪರೀತ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದು, ಇದು 75.5% ಮಂದಿಯ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ. ವಿಪರೀತ ತಾಪಮಾನದಿಂದಾಗಿ 61.8% ಮಂದಿಗೆ ಉಷ್ಣಾಘಾತ, 50.4% ಮಂದಿಗೆ ನಿರ್ಜಲೀಕರಣ ಹಾಗೂ 41.3% ಜನರಿಗೆ ಚರ್ಮದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪ ತಾಳಲಾರದೆ 58.9% ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕೆಲಸದ ಸಮಯವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದರೆ, 15.6% ಮಂದಿ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಆದಾಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಮುಂಬರುವ ಡೆಲಿವರಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುವ ಧಾವಂತ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಸಮಯದ ಮಿತಿಯು ರಸ್ತೆ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. 66.4% ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೇಗದ ವಿತರಣೆಯ ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡದಿಂದಾಗಿ 62.2% ಮಂದಿ ಇತರ ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂದಲೆಳೆಯ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯದಿಂದ ಪಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಳಪೆ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ 38% ಮಂದಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, 27.5% ಮಂದಿ ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ದೌರ್ಜನ್ಯವು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆತಂಕವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 34.1% ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕೆಲಸದ ವೇಳೆ ನಿಂದನೆ, ಕಿರುಕುಳ ಅಥವಾ ದೌರ್ಜನ್ಯಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ. 26.6% ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ಹಲ್ಲೆಗಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆಗಳೇ ಇವರ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಘನತೆಗೆ ತೀವ್ರ ಧಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಕನಿಷ್ಠ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ತೀವ್ರ ಕೊರತೆಯು ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದೈನಂದಿನ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ದುಸ್ತರಗೊಳಿಸಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ 74.6% ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ನಡುವೆ ದಣಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಠಡಿಗಳಿಲ್ಲ. 53.8% ಮಂದಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಹಣದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರತಿದಿನ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೌಚಾಲಯದ ಸೌಲಭ್ಯವಂತೂ ಮರೀಚಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, 43.9% ಮಂದಿ ಹಣ ಪಾವತಿಸಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಆಘಾತಕಾರಿ ಎಂದರೆ 15% ಜನರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯವೇ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ 11.3% ಮಂದಿ ಗ್ರಾಹಕರ ಮನೆ ಅಥವಾ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಹಕರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯ ಬಳಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಅವಮಾನಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಜೀವದ ಅಪಾಯಗಳಿದ್ದರೂ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿಯ ಕೊರತೆ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಿದೆ. 44.2% ಮಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅಪಘಾತ ವಿಮೆ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು 62.2% ಮಂದಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯೇ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಿಮೆ ಇರುವವರಲ್ಲಿಯೂ 80%ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಆ ವಿಮೆಯನ್ನು ಕ್ಲೈಮ್ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರ ಎಂದು ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. 59.3% ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ತರಬೇತಿ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಯೋಜನೆಗಳು ಇವರನ್ನು ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿದ್ದು, 50% ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರು ‘ಇ-ಶ್ರಮ್’ (e-Shram) ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ನೋಂದಣಿಯೇ ಆಗಿಲ್ಲ.
ಆಧುನಿಕ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬದುಕು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಚನೀಯವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ‘ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳ’ ಎಂದು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕಿದೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ವೇತನ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ, ಕಡ್ಡಾಯ ವಿಮೆ, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕಾದ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಈ ವರದಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ.
