ಬ್ರಿಟಿಷರ ‘ಒಡೆದು ಆಳುವ ನೀತಿ’ಯ ಭಾಗವಾಗಿ 1905ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯು ಭಾರತೀಯರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಒಡೆಯುವ ಕುತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೋಕ ದಿನ’ ಆಚರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟಿ ಐಕ್ಯತೆ ಮೆರೆಯುವುದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಚಳವಳಿ’ಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿದರು. ಜನರ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರತಿರೋಧಕ್ಕೆ ಮಣಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು 1911ರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು, ಇದು ಭಾರತೀಯರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಂಬಲವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿತು.
ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ʼಬಂಗಾಳದ ವಿಭಜನೆʼಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಕುಟಿಲ ನೀತಿಗಳ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘಟ್ಟವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ, ನವೋದಯದ ಹಾಗೂ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವಿಚಾರಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತ್ತು. ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಭಾರತೀಯರ ಈ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಗಳು ಹೂಡಿದ ಸಂಚೇ ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ.
ಅಂದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವೈಸರಾಯ್ ಆಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ ಅವರು 1905ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅಂದಿನ ಬಂಗಾಳವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿನ 7.8 ಕೋಟಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಗವರ್ನರ್ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವುದು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಸುಳ್ಳು ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸಬೂಬನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮುಂದಿಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಅಸಲಿ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಬಂಗಾಳಿಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಹರಿವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವುದು, ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಬಂಗಾಳಿ ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಭಜಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು.
ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 1905ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16 ರಂದು ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಇದರನ್ವಯ ಬಂಗಾಳವನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ‘ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂ’ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು; ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ಢಾಕಾ ಆಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ‘ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾ’ ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು; ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಆಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ವಿಭಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಧ್ರುವೀಕರಣವನ್ನು ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.
ಬ್ರಿಟಿಷರ ಈ ವಿಭಜನಾ ನೀತಿಯು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ವಿಭಜನೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16ರ ದಿನವನ್ನು ಬಂಗಾಳ ಹಾಗೂ ದೇಶದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೋಕ ದಿನ’ವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂದು ಜನರು ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದಲೇ ಉಪವಾಸ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಿ, ಗಂಗಾನದಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬರಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಹೊರಟರು. ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್ ಅವರ ಕರೆಗೆ ಓಗೊಟ್ಟು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪರಸ್ಪರ ಕೈಗಳಿಗೆ ರಾಖಿ (ರಕ್ಷಾಸೂತ್ರ) ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರ ಬಾಂಧವ್ಯ ಮತ್ತು ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರ ಚಟರ್ಜಿಯವರ ‘ವಂದೇ ಮಾತರಂ’ ಗೀತೆಯು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಮಂತ್ರವಾಯಿತು. ಈ ಚಳುವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ‘ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಚಳವಳಿ’ಯು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರಕುಗಳನ್ನು, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿ, ಸ್ವದೇಶಿ ವಸ್ತುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಯಿತು. ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ, ಬಿಪಿನ್ ಚಂದ್ರ ಪಾಲ್, ಅರವಿಂದ ಘೋಷ್, ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಮತ್ತು ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ ಮುಂತಾದ ನಾಯಕರು ಈ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು.
ಈ ಚಳವಳಿಯ ತೀವ್ರತೆಯು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಒಳಗೇ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಿರುಕಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ ಶಾಂತಿಯುತ ಮನವಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಮಿತವಾದಿಗಳಾದ (ಮಂದಗಾಮಿ) ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ ವಾದಿಸಿದರೆ, ಇದನ್ನು ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ನೇರ ‘ಸ್ವರಾಜ್ಯ’ಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್, ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್, ಬಿಪಿನ್ ಚಂದ್ರ ಪಾಲ್ (ಲಾಲ್-ಬಾಲ್-ಪಾಲ್) ಹಾಗೂ ಅರವಿಂದ ಘೋಷ್ ರಂತಹ ತೀವ್ರಗಾಮಿ ನಾಯಕರು ಪಟ್ಟುಹಿಡಿದರು. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ಫಲವಾಗಿ 1907ರ ಸೂರತ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವು ಮಿತವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿಗಳು ಎಂದು ಇಬ್ಬಾಗವಾಯಿತು.
ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಂದ ತಕ್ಷಣದ ಫಲ ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ, ಯುವ ಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಆಕ್ರೋಶವು ಸಶಸ್ತ್ರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತು. ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ‘ಅನುಶೀಲನ ಸಮಿತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಜುಗಾಂತರ್’ ನಂತಹ ರಹಸ್ಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಖುದಿರಾಮ್ ಬೋಸ್, ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಚಾಕಿ, ಬಾಗಾಸತಿನ್ (ಜತೀಂದ್ರನಾಥ ಮುಖರ್ಜಿ) ಮುಂತಾದ ಯುವಕರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮುಂದಾದರು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಬೆಳೆಯುವುದನ್ನು ಸಹಿಸದ ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಿಂದ ದೂರವಿಡಲು 1906ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಘಾ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ನವಾಬ್ ಸಲೀಮುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್’ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ತೆರೆಮರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದರು. ನಂತರ 1909ರ ಮಿಂಟೋ-ಮಾರ್ಲೆ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾರರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಕೋಮುವಾದಿ ಬಿರುಕಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು.
ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಉಗ್ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು, ‘ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಚಳವಳಿ’ಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಉಂಟಾದ ಭಾರಿ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ನಿರಂತರ ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಮಣಿದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಲೆಬಾಗಬೇಕಾಯಿತು. 1911ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 12ರಂದು ನಡೆದ ಭವ್ಯ ‘ದೆಹಲಿ ದರ್ಬಾರ್’ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ ಪಂಚಮ ಜಾರ್ಜ್ (King George V) ಬಂಗಾಳದ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗಿಸಲಾಯಿತು (ಅದೇ ವೇಳೆ ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು). ಬಂಗಾಳವು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವುದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಿಂದ ದೆಹಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುವುದಾಗಿಯೂ ಘೋಷಿಸಿದರು.
ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ನಂತರ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಘಟಿಸಿದವು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ದಮನಕಾರಿ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಮೊಳಗಿದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕೂಗು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಳವಳಿ, ಮೊದಲ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಿಂದ ದೆಹಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ 1912ರಲ್ಲಿ ವೈಸರಾಯ್ ಲಾರ್ಡ್ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್ ಮೇಲೆ ಚಾಂದನಿ ಚೌಕ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಶ್ ಬಿಹಾರಿ ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ಸಚಿನ್ ಸನ್ಯಾಲ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ತೀವ್ರಗೊಂಡು, 1913ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದಲ್ಲಿ ಲಾಲಾ ಹರದಯಾಳ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಘದರ್ ಪಕ್ಷ’ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಸಶಸ್ತ್ರ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ವಿದೇಶದಿಂದಲೇ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ಹರಿದುಬರಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.
ಇದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ, ಬಾಲ ಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಮತ್ತು ಅನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಅವರು 1916ರಲ್ಲಿ ‘ಹೋಮ್ ರೂಲ್ ಚಳವಳಿ’ಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಒಳಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ಆಡಳಿತ ಪಡೆಯುವುದು ಈ ಚಳವಳಿಯ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ಮೂಲೆಮೂಲೆಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಲಕ್ನೋ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ 1907ರ ಸೂರತ್ ಒಡಕಿನ ನಂತರ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಮಂದಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ತೀವ್ರಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ನಡುವೆಯೂ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಒಪ್ಪಂದ ಏರ್ಪಟ್ಟು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಒಗ್ಗಟ್ಟಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್‌ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾರರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು.
1914ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ಬಳಿಕ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಯಂ ಆಡಳಿತ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ನಂಬಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪರವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಲು ಹೋದರಾದರೂ, ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಭಾರತೀಯರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಠಿಣ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತರಲು ಮುಂದಾದರು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿ 1915ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಾಪಸಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣದ ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಹಿಡಿದರು. ಚಂಪಾರಣ, ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಖೇಡಾ ಹೋರಾಟಗಳ ಮೂಲಕ ಜನಾಂದೋಲನದ ಹೊಸ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. 1919ರ ರೌಲತ್ ಕಾಯ್ದೆ ವಿರೋಧಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಗ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿತು. ಖಿಲಾಫತ್ ಚಳವಳಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಈ ಅವಧಿಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ 1920ರಲ್ಲಿ ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಖಾಲೆದಾ ಜಿಯಾ | ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಬಾಂಗ್ಲಾ ಗದ್ದುಗೆವರೆಗಿನ ಏಳುಬೀಳು
1905ರ ಬಂಗಾಳದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಮಹತ್ವದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಯಾಣವು ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಒಡೆದು ಆಳುವ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯರ ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಹೂಡಿದ ಸಂಚು, ತಿರುಗಿ ಅವರಿಗೇ ಮುಳುವಾಯಿತು. ವಿಭಜನೆಯ ವಿರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿತು. ಸೂರತ್ ಒಡಕಿನ ಸವಾಲುಗಳು, ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ತ್ಯಾಗ-ಬಲಿದಾನಗಳು ಮತ್ತು 1911ರ ವಿಭಜನೆ ರದ್ದತಿಯ ವಿಜಯದ ನಂತರ, ಈ ಹೋರಾಟವು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಸಮೂಹ ಚಳವಳಿಯ ರೂಪ ಪಡೆಯಿತು. ಬಂಗಾಳ ವಿಭಜನೆಯ ಕಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡ ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಜ್ಯೋತಿಯೇ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1947ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಮಹಾನ್ ಅಹಿಂಸಾ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ಭದ್ರವಾದ ತಳಪಾಯವನ್ನು ಹಾಕಿ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯವಾಯಿತು.
