ಮಹಿಳೆಯರು ಉನ್ನತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಇಡೀ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಿಭಿನ್ನ ಜೀವನಾನುಭವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವಿನ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ಸಮಾನತೆ ಸಾಲದು, ಬದಲಾಗಿ ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಮಾನತೆ’ ಜಾರಿಗೆ ಬರಬೇಕು ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಹಾಗೂ ದೇಶದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾಗುವ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಿ.ವಿ. ನಾಗರತ್ನ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ನವೆಂಬರ್ 18, 2026 ರಂದು ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸೊಮರ್ವಿಲ್ಲೆ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಚೊಚ್ಚಲ ‘ಕಾರ್ನೆಲಿಯಾ ಸೊರಾಬ್ಜಿ ಸ್ಮಾರಕ ಉಪನ್ಯಾಸ’ದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಕಾರ್ನೆಲಿಯಾ ಸೊರಾಬ್ಜಿ ಅವರ 160ನೇ ಜನ್ಮವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ‘ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸಸ್ಟೈನಬಲ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್’ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ‘ಅವಳು ತೆರೆದ ಬಾಗಿಲುಗಳು: ಕಾರ್ನೆಲಿಯಾ ಸೊರಾಬ್ಜಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರಗತಿ’ ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ನ್ಯಾ. ನಾಗರತ್ನ ವಿಸ್ತೃತ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡಿದರು.
“ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ, ಇತರ ಅನೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಉದ್ಯೋಗ, ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ನೆರವಿನಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಅವರು, ಕೇವಲ ಒಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪು ಅಥವಾ ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಖಾತರಿಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದರು.
“ಮಹಿಳೆಯರ ಅನುಭವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಾತಿ, ವರ್ಗ, ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಎದುರಿಸುವ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕ ಏಕರೂಪತೆಯಿಂದ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬೇರೂರಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.
ಮಹಿಳೆಯರ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ‘ವೇತನರಹಿತ ಮನೆಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಆರೈಕೆಯ ಅಸಮಾನ ಹೊರೆ’ ಎಂದು ನ್ಯಾ. ನಾಗರತ್ನ ಬೆಟ್ಟು ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯವನ್ನು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಕಳಂಕ, ಪ್ರತೀಕಾರ ಅಥವಾ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭದ್ರತೆಯ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕಾನೂನಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯಲು ಇಂದಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ವಿಷಾದಿಸಿದರು.
1889ರಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ಕಾರ್ನೆಲಿಯಾ ಸೊರಾಬ್ಜಿ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ ನ್ಯಾ. ನಾಗರತ್ನ, 1892ರಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪದವಿ ಪಡೆಯುವ ಅರ್ಹತೆ ಸಿಕ್ಕ 1922ರವರೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಪದವಿ ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು. 1923ರ ಕಾನೂನು ವೃತ್ತಿಪರರ (ಮಹಿಳಾ) ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ ಸೊರಾಬ್ಜಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರಾದರು ಮತ್ತು ‘ಪರ್ದಾನಶೀನ್’ ಮಹಿಳೆಯರ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು ಎಂದರು.
ಪುರಾತನ ಕಾಲದ ಗಾರ್ಗಿ, ಮೈತ್ರೇಯಿ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಮೀರಾಬಾಯಿ ಅವರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಭೆಯ 15 ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯರಾದ ಹಂಸಾ ಮೆಹ್ತಾ, ದುರ್ಗಾಬಾಯಿ ದೇಶಮುಖ್, ದಾಕ್ಷಾಯಿಣಿ ವೇಲಾಯುಧನ್, ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಸ್ಮರಿಸಿದರು.
ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಔಪಚಾರಿಕ ಸಮಾನತೆಯಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳತ್ತ ಸಾಗಿದ ಹಾದಿಯನ್ನು ನ್ಯಾ. ನಾಗರತ್ನ ವಿವರಿಸಿದರು. ಹಿಂದೂ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ (ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆ 2005 ಮತ್ತು ವಿನೀತಾ ಶರ್ಮಾ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಹಕ್ಕು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಶಾ ಬಾನೋ ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಹಿಡಿದು 2025ರ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಸಮದ್ ಪ್ರಕರಣದವರೆಗೆ ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ.
ವಿಶಾಖಾ ತೀರ್ಪು (1997) ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳ ತಡೆ ಕಾಯ್ದೆಗೆ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತು. ಅನುಜ್ ಗರ್ಗ್ ಪ್ರಕರಣವು ‘ರಕ್ಷಣೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಸಿಯುವುದನ್ನು’ ವಿರೋಧಿಸಿತು.
ತಾವೇ ಬರೆದ 2023ರ ಸಿಕ್ಕಿಂ ಹಳೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಂಘದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಅವರು, ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆಕೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾನೂನು ಗುರುತು ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದರು. ಬಬಿತಾ ಪುನಿಯಾ ಮತ್ತು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಕರ್ನಲ್ ನಿತೀಶಾ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಕಾಯಂ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ಬಡ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದವು.
ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ ನೀಡಿದ 73 ಮತ್ತು 74ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶೇ. 33ರಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿ ನೀಡುವ 106ನೇ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಯನ್ನು ಅವರು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಇದೇ ವೇಳೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ವಕೀಲರ ಪ್ಯಾನೆಲ್ಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ನೆರವು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಮಹಿಳಾ ವಕೀಲರಿಗೆ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿ ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ತಮ್ಮ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದರು.
“ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುರಿಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ, ‘ಸಬಲೀಕರಣ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ತನ್ನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನಗಣ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.” — ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಬಿ.ವಿ. ನಾಗರತ್ನ
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹುಟ್ಟುವ ಹಕ್ಕು, ಶಿಕ್ಷಣ, ವಿವಾಹದ ಆಯ್ಕೆ, ವೃತ್ತಿಜೀವನ, ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆಯ್ಕೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಾಗ ಮಾತ್ರ ಸಂವಿಧಾನದ ಆಶಯ ಈಡೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.



