ಅವರ ಗಡುಸಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಆಕ್ರೋಶವಿತ್ತು; ಅವರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ನೋಟದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ಕಹಿ ಸತ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ‘ಕ್ರಾಂತಿವೀರ್’ನಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದವರು, ‘ಖಾಮೋಶಿ’ಯಲ್ಲಿ ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸು ತಟ್ಟಿದವರು, ‘ವೆಲ್‌ಕಮ್’ನಲ್ಲಿ ನಗುವಿನ ಹೊಳೆ ಹರಿಸಿದವರು ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಭಿನಯದ ದನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ.
ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ (75) ಅಕ್ಟೋಬರ್ 8 ರಂದು ಗೋವಾದ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ಸ್ತಂಭನದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು. ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪುಣೆ ಸಮೀಪದ ಡೋಂಜೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ತೋಟದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಗೌರವಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ನೆರವೇರಿತು. ಅವರ ನಿರ್ಗಮನ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗ, ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ನೆರವಿನಿಂದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಕಂಡ ರೈತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ವಿಶ್ವನಾಥ ಪಾಟೇಕರ್. 1951ರ ಜನವರಿ 1ರಂದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸುಂದರ ಕರಾವಳಿ ತೀರದ ಮುರೂಡ್–ಜಂಜೀರಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಬದುಕು ಹೂವಿನ ಹಾಸಿಗೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಕಡು ಬಡತನ ಹಾಗೂ ಸವಾಲುಗಳ ಸರಮಾಲೆಯಿಂದಲೇ ಕೂಡಿತ್ತು. ಚಿತ್ರರಂಗದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರುವ ಮುನ್ನ, ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಸವೆಸಿದ್ದರು. ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ 35 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಸಂಬಳಕ್ಕೆ ಸಿನಿಮಾಗಳ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬದುಕಿನ ಈ ಕಠಿಣ ದಿನಗಳು, ಹಸಿವಿನ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಿಸರದ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟಗಳು ಅವರಲ್ಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದವು. ಹಣ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿದ್ದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಈ ಬಾಲ್ಯದ ಕಡು ಬಡತನವೇ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರ ಸ್ವಂತ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತವೆ.
ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಕಠಿಣ ತಾಲೀಮಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದ ನಾನಾ, 1978ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ‘ಗಮನ್’ (Gaman) ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ಬೆಳ್ಳಿಪರದೆಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಕಾಲಿಟ್ಟರು. ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿಸ್ತು, ಪಾತ್ರದೊಳಗಿನ ಪರಕಾಯ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಕಲೆ ಅವರನ್ನು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಹುಬೇಗನೆ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಸಿತು. ಪರಿಂದಾ (Parinda) ಚಿತ್ರದ ಭೂಗತ ದೊರೆಯ ಪಾತ್ರ, ಕ್ರಾಂತಿವೀರ್ (Krantiveer) ಚಿತ್ರದ ಆಕ್ರೋಶಭರಿತ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಯಕನ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿ (Agni Sakshi) ಚಿತ್ರದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮನಸ್ಥಿತಿಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪ್ರತಿಮ ಹಾಗೂ ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಒಟ್ಟು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಅನನ್ಯ ಕಲಾ ಸೇವೆ ಹಾಗೂ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿದ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ, 2013ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ‘ಪದ್ಮಶ್ರೀ’ ಪುರಸ್ಕಾರ ನೀಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಆದರದಿಂದ ಗೌರವಿಸಿತು.
ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರ ಅಭಿನಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪಾತ್ರ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಬಹುದೊಡ್ಡದು. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಸೀಮಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಂಕುಶ್ (Ankush) ಚಿತ್ರದ ಆಕ್ರೋಶದ ಯುವಕನಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಖಾಮೋಶಿ (Khamoshi) ಚಿತ್ರದ ಅತೀವ ಭಾವುಕತೆಯುಳ್ಳ ಕಿವುಡ ಮತ್ತು ಮೂಗ ತಂದೆಯ ಪಾತ್ರದವರೆಗೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಜೀವಂತಿಕೆ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಬೆರಗು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹುದು. ಅಬ್ ತಕ್ ಛಪ್ಪನ್ (Ab Tak Chhappan) ಚಿತ್ರದ ದಕ್ಷ ಎನ್‌ಕೌಂಟರ್ ಸ್ಪೆಷಲಿಸ್ಟ್ ಆಗಿ ಕೇವಲ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಭೀತಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಅವರು, ವೆಲ್‌ಕಮ್ (Welcome) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಹುಣ್ಣಾಗುವಂತೆ ನಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು. ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೇಖಕಿ ವನಿತಾ ಕೊಹ್ಲಿ ಖಂಡೇಕರ್ ಬರೆದ ವಿಸ್ತೃತ ನುಡಿನಮನವು, ನಾನಾ ಅವರ ಈ ಬಹುಮುಖಿ ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ ಸಿನಿಪಯಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದೆ.
ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಿಗ್ಗಜರೊಂದಿಗೆ ಅವಿನಾಭಾವ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ನಂಟಿತ್ತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯ ಖ್ಯಾತ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಗಾಯಕಿ, ದಿವಂಗತ ಪಂಡಿತ್ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಗೌರವ ಇತ್ತು. ಮುಂಬೈನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಜೆ.ಜೆ. ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಗಂಧಗಾಳಿ ತಿಳಿಯದ ನಾನಾ, ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯೊಂದನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಲು ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಅವರ ಕಂಠಸಿರಿ ಕೇಳಿ ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧರಾದ ನಾನಾ, ಅಂದಿನಿಂದಲೇ ಅವರ ಅಪ್ಪಟ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿ ಬದಲಾದರು. ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ‘ಆಯಿ’ (ತಾಯಿ) ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು, ಒಮ್ಮೆ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯ ದೇಶಪಾಂಡೆ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಆಗ ಕುರ್ಚಿಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಲು ಸವಿನಯವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಅವರು, ‘ನಿಮ್ಮ ಸರಿಸಮ ಕೂರುವಷ್ಟು ಅರ್ಹತೆ ನನಗಿಲ್ಲ, ನೀವು ಮೇಲಿರಿ, ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಕೆಳಗೇ ಕೂರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಈ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಘಟನೆಯು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ವಿನಯಶೀಲತೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಿನಿಮಾದ ಆಕರ್ಷಕ ಜಗತ್ತಿನ ಆಚೆಗೂ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಬಹುದೊಡ್ಡದು ಹಾಗೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾದದ್ದು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರೈತರ ಸರಣಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಭೀಕರ ಬರಗಾಲದ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಕರಗಿದ ಅವರು, ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, 2015ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಟ ಮಕರಂದ್ ಅನಾಸ್ಪುರೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ‘ನಾಮ್ ಫೌಂಡೇಶನ್’ (Naam Foundation) ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ರೈತರ ಸಂಕಷ್ಟದ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಟಿವಿ ವರದಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಬೃಹತ್ ಚಳವಳಿ, ಬರಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಾವಿರಾರು ರೈತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರೈತರ ವಿಧವೆಯರಿಗೆ, ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ಮತ್ತು ಆಶಾಕಿರಣವಾಯಿತು. ಕೆರೆಗಳ ಹೂಳೆತ್ತುವುದು, ಕೃಷಿಹೊಂಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಹಸನು ಮಾಡುವ ಅವರ ಈ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸಮಾಜಮುಖಿ ಕಳಕಳಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿದೆ.
ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬದುಕು ಕೂಡ ಅನೇಕ ಏಳುಬೀಳುಗಳು, ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಅಪಾರ ನೋವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಬದುಕಿನ ಆರಂಭಿಕ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪತ್ನಿ ನೀಲಕಾಂತಿ ಅವರು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ನೈತಿಕವಾಗಿ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದ್ದರು.
ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಭರಿಸಲಾಗದ ನೋವನ್ನು ಅವರು ಮೌನವಾಗಿಯೇ ನುಂಗಿ, ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತಿಳಿದಿರದ ಅವರ ಮತ್ತೊಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ಕ್ರೀಡಾಸಕ್ತಿ. ಅವರು ರೈಫಲ್ ಶೂಟಿಂಗ್ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಅತೀವ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪದಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಅಂಜಲಿ ಭಾಗವತ್ ಅವರಂತಹ ಅನೇಕ ಭರವಸೆಯ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳಿಗೆ ಉದಾರವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ನೆರವು ನೀಡಿದ್ದರು.
ನಾನಾ ಅವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಅದ್ಭುತ ನಟನಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿಕರ ಪಾಲಿನ ಗಟ್ಟಿ ದನಿಯಾಗಿ, ವಿನಯಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಓರ್ವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದನೆಯ ಅಪ್ಪಟ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರು ಸವೆಸಿದ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆ ಮುಂದಿನ ಅನೇಕ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ಸದಾ ದಾರಿದೀಪ ಹಾಗೂ ಸ್ಪೂರ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿರಲಿದೆ.
