ಕೆನ್ಯಾದ ನಗದು ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್ (Sh1,000) ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಹೊಸ ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣದ ಟೆಂಡರ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ನಂತರ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು ನೋಟುಗಳ ಮೌಲ್ಯವು ಬರೋಬ್ಬರಿ 388.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಶಿಲಿಂಗ್‌ಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೆನ್ಯಾದ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (CBK) ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ.
ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಕೆನ್ಯಾ (CBK) ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಕಾರ, 2024ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ ‘Giesecke+Devrient Currency Technologies GmbH’ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಹೊಸ ಕರೆನ್ಸಿ ಮುದ್ರಣದ ಟೆಂಡರ್ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೋಟುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯ 278.64 ಬಿಲಿಯನ್ ಶಿಲಿಂಗ್ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಚುರುಕುಗೊಂಡ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಗ್ರಾಹಕರ ಜೇಬಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಹೊರಗೆ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗದು ಪ್ರಮಾಣವು ಶೇ. 10.4 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ 323.2 ಬಿಲಿಯನ್ ಶಿಲಿಂಗ್‌ಗೆ ತಲುಪಿದೆ.
ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟುಗಳ ಪೈಕಿ 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳೇ ಶೇಕಡಾ 86.3 ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದು ಕಳೆದ 10 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ 50, 100, 200 ಮತ್ತು 500 ಶಿಲಿಂಗ್‌ನಂತಹ ಸಣ್ಣ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳ ಬಳಕೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದೆ. ಸಣ್ಣ ನೋಟುಗಳ ಒಟ್ಟು ಪಾಲು ಈಗ ಶೇ. 10 ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೇ. 10 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ 500 ಶಿಲಿಂಗ್ ನೋಟಿನ ಪಾಲು ಈಗ ಕೇವಲ ಶೇ. 4.1 ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ.
ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನೈರೋಬಿಯ ಉಪನ್ಯಾಸಕ ಹಾಗೂ ಕಾನ್ಸಲಿಡೇಟೆಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಕೆನ್ಯಾದ ಹಂಗಾಮಿ ಸಿಇಒ ಡಾ. ಡೊಮಿನಿಕ್ ಮುರೇಜ್ ಈ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ..
“ಹಣದುಬ್ಬರದಿಂದಾಗಿ (Inflation) ದಿನಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ದೈನಂದಿನ ವಹಿವಾಟುಗಳ ಮೌಲ್ಯವೂ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಜನರು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತದ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡಲು 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್ ನೋಟುಗಳನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಗದು ಸಾಗಣೆಯ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ದೇಶದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗ ಹಾಗೂ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ, ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಇಂದಿಗೂ ನಗದು ಹಣವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದು ದೊಡ್ಡ ನೋಟುಗಳ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ಕ್ರಾಂತಿಯೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕೆನ್ಯಾದಲ್ಲಿ 100 ಶಿಲಿಂಗ್‌ವರೆಗಿನ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ವಹಿವಾಟುಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಶುಲ್ಕವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಜನರು ‘ಎಮ್-ಪೆಸಾ’ (M-Pesa) ನಂತಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ ವರ್ಷವೊಂದರಲ್ಲೇ ಮೊಬೈಲ್ ಮನಿ ಏಜೆಂಟರ ಮೂಲಕ ಬರೋಬ್ಬರಿ 8.236 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಶಿಲಿಂಗ್ ಮೌಲ್ಯದ ಡಿಜಿಟಲ್ ವಹಿವಾಟುಗಳು ನಡೆದಿವೆ.
ಯಾವುದೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಅದು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಹೊಸ ಸವಾಲೊಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪುಹಣದ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಮನಿ ಲಾಂಡರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ನಕಲಿ ನೋಟುಗಳ ದಂಧೆಗೆ ಇದು ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆರ್ಥಿಕ ತಜ್ಞರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ತಡೆಯಲು ಈ ಹಿಂದೆ ಭಾರತ, ಸಿಂಗಾಪುರ, ನೈಜೀರಿಯಾ ಮತ್ತು ಘಾನಾದಂತಹ ದೇಶಗಳು ದೊಡ್ಡ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು.
ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟವು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಮುಖಬೆಲೆಯ €500 ನೋಟುಗಳ ಮುದ್ರಣವನ್ನು 2019 ರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಕಪ್ಪುಹಣ ಮತ್ತು ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಗೆ ಧನಸಹಾಯ ಮಾಡಲು (Bin Laden ನೋಟುಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು) ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆನ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಈಗ 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್ ನೋಟುಗಳ ಪಾಲು ಶೇ. 86 ದಾಟಿರುವುದು ಇಂತಹದ್ದೇ ಆತಂಕವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದೆ.
ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ $100 ನೋಟುಗಳು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ವಹಿವಾಟಿನ ಶೇ. 80ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆನ್ಯಾದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ನೋಟುಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಹೊರಗಡೆ, ಅಂದರೆ ನಗದು ರೂಪದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಚಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ‘ಅನೌಪಚಾರಿಕತೆ’ಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೆನ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ M-Pesa ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾದ ಮೊಬೈಲ್ ಮನಿ ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೂ ನಗದು ಚಲಾವಣೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಕೆನ್ಯಾ (CBK) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕರೆನ್ಸಿ (CBDC) ಅಥವಾ ಇ-ಶಿಲಿಂಗ್ ತರುವ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ತೆರಿಗೆ ಜಾಲದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್‌ನ ಭೌತಿಕ ನೋಟುಗಳನ್ನೇ ನಗದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: AI ಜೊತೆ ಸಂಸದನ ಸಂವಾದ; ಗೆದ್ದದ್ದು ಯಾರು?
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ನೋಟುಗಳ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದರೆ ದೇಶದ ಕರೆನ್ಸಿಯ ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 10 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ 50 ಅಥವಾ 100 ಶಿಲಿಂಗ್‌ಗೆ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಇಂದು 500 ರಿಂದ 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್ ನೀಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಸಣ್ಣ ನೋಟುಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ’ಯೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ.
ಜರ್ಮನ್ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ನೀಡಿರುವ ಹೊಸ ಮುದ್ರಣ ಟೆಂಡರ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಕೆನ್ಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ಬೊಕ್ಕಸಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಣ್ಣ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲು ತಗಲುವ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, 1,000 ಶಿಲಿಂಗ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವುದು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ನೋಟುಗಳ ಹರಿವು ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
