ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯ ವಿವಾದ ಇಂದು ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ. ಇದು 1949ರ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಡಾ. ಬಿ ಆರ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ಕಾಡಿದ್ದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಲೆನೋವಾಗಿತ್ತು. “ಆಟಗಾರನೇ (ಸರ್ಕಾರ) ರೆಫರಿಯನ್ನು (ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ) ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕತೆ ಏನು?” ಎಂಬ ಅಂದಿನ ಹಿರಿಯ ನಾಯಕರ ಆತಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಹೇಗೆ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸದ್ಯ ಸಿಇಸಿ ಗ್ಯಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್‌ ವಿರುದ್ಧ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಭುಗಿಲೆದ್ದಿರುವ ಆಕ್ರೋಶವೇ ಸಾಕ್ಷಿ.
1949ರ ಜೂನ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ರಚನೆ, ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ವಿಧಾನದ ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಚರ್ಚೆಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಆಯೋಗದ ನಡುವೆ ಇರಬೇಕಾದ ಅಂತರ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರ ನಡುವೆ ಹಲವು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು. ಅಂದು ಡ್ರಾಫ್ಟಿಂಗ್ ಕಮಿಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು, ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೊಂದು ನಿಖರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೀಡುವುದು ತಮ್ಮ ಸಮಿತಿಯ “ಅತ್ಯುತ್ತಮ ತಲೆನೋವುಗಳಲ್ಲಿ (Greatest headaches) ಒಂದು” ಎಂದು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಮೆರಿಕದ ಸೆನೆಟ್ ಅನುಮೋದನಾ ಮಾದರಿಯಂತಹ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜಕೀಯ ತಿಕ್ಕಾಟಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷೇತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಭಾರತದ ಎಳೆಯ ಹಾಗೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಒಳಿತು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದರು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನೇಮಕಾತಿಯ ನಿಖರವಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಮೂಡಿಸುವ ಬದಲು, ಭವಿಷ್ಯದ ಸಂಸತ್ತು ರೂಪಿಸಲಿರುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾನೂನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಾಯಿತು.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಅದು ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬೇಕಾದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ‘ರೆಫರಿ’ (ಯಾವುದೇ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಆಟದ ನಿಯಮಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲನೆಯಾಗುತ್ತಿವೆಯೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲು, ಆಟಗಾರರು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದರೆ ಶಿಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಸಿಕೊಡಲು ಇರುವ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಧಿಕಾರಿ)ಯಿದ್ದಂತೆ ಎಂದು ಸದಸ್ಯರು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವ ಆಟಗಾರನೇ (ಸರ್ಕಾರ) ಆಟದ ರೆಫರಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಆ ಆಟದ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತತೆ ಮತ್ತು ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆ ಉಳಿಯಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅಂದಿನ ಸದಸ್ಯರು ಬಲವಾಗಿ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತಂದರು. 1949ರ ಜೂನ್ 15ರಂದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯರಾದ ಶಿಬ್ಬನ್ ಲಾಲ್ ಸಕ್ಸೇನಾ ಅವರು, ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಮೂಲಕ ನೇಮಕಗೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷವೇ ತನಗೆ ಬೇಕಾದ ರೆಫರಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಎಂದು ಕಟುವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದರು. ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವು ತನ್ನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಕಾಪಾಡಲು ತನ್ನದೇ ಆದ “ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಪಕ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು” (staunch party-man) ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಹುದ್ದೆಗೆ ತಂದು ಕೂರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದರು. ನಾವು ರಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂವಿಧಾನವು ಕೇವಲ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾದದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನ ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಘನತೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಇಂತಹ ಮಹತ್ವದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ ಅವರು, ಯಾವುದೇ ಏಕಪಕ್ಷವು ತನ್ನಿಷ್ಟದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು (2/3) ಬಹುಮತದ ಕಡ್ಡಾಯ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಸುದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆಯ ಬಳಿಕ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯು ಆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮತಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತು.
ಈ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಧ್ವನಿಗೂಡಿಸಿದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ನಾಯಕ ಎಚ್.ಎನ್. ಕುಂಜ್ರು ಅವರು, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕುರುಡಾಗಿ ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ದೂರವಿಟ್ಟಂತೆ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ಆಯೋಗವನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿಡಬೇಕು ಎಂದ ಅವರು, ಒಂದು ವೇಳೆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆಯುಕ್ತರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ “ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲೇ ವಿಷಪೂರಿತವಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಕರಾಳ ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದರು. ಸಂವಿಧಾನವು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ಪದಚ್ಯುತಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು (Removal shield) ನೀಡಿ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿತು.
ಕೇವಲ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲದೆ, ನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ಪ್ರಮುಖ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣಾ ಸಮಿತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಇರಬಾರದು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದವು. 1975ರ ತರ್ಕುಂಡೆ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು 1990ರ ದಿನೇಶ್ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಸಮಿತಿಯ ವರದಿಗಳು, ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸುವಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಕೊಲಿಜಿಯಂ ಅಥವಾ ಸಮಿತಿಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ನೇಮಕ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ್ದವು.
ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೇವಲ ಶಿಬ್ಬನ್ ಲಾಲ್ ಸಕ್ಸೇನಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ, ಟಿ.ಟಿ. ಕೃಷ್ಣಮಾಚಾರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ನಾಯಕರು ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಂದು ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸವಾಲುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ನೇಮಕಾತಿಯ ಅಂತಿಮ ರೂಪವನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಿಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಸಂಸತ್ತು 74 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾನೂನು ಮಾಡದೆ ಇದ್ದದ್ದೇ ಈಗಿನ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಕಾವೇರಿದ ದೆಹಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ | CEC ಗ್ಯಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭದ್ರತೆ ನೀಡಿದ ಮೋದಿ ಸರ್ಕಾರ
ಜಗತ್ತಿನ ಇತರೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾದ ಕೆನಡಾ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಅಥವಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ನೇಮಿಸುವಾಗ ಕೇವಲ ಆಡಳಿತ ಸರ್ಕಾರದ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ನಿರ್ಧಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಉಭಯ ಸದನಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಒಮ್ಮತ (Bipartisan consensus) ಅಥವಾ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಸಮಿತಿಯ ಅನುಮೋದನೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರ ಪ್ರಮುಖ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
1949ರಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ನಾಯಕರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ ಆತಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ವಾಸ್ತವತೆಗಳು ಒಂದೇ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕುರಿತು ಚಿಂತನೆಗೆ ಹಚ್ಚುವ ಸಂಗತಿ. ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕೇವಲ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ನೈತಿಕವಾಗಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸಬೇಕು. ಅಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸಂವಿಧಾನ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಕಂಡ ಕನಸಿನ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ.
