“ಇದು ನಮ್ಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ, ನಾವಿಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಿರುವ ಆದಿವಾಸಿಗಳು, ಕೇವಲ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನಾಡಿಯಾದ ಅರಣ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಡದಂತೆ ಇಂದಿಗೂ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದಾರೆ
ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಬುಂದೇಲ್‌ಖಂಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಜಾರಿಗೆ ತರುತ್ತಿರುವ ದೇಶದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ‘ಕೆನ್-ಬೆಟ್ವಾ ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆ’ಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಆದಿವಾಸಿಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ ನೀಡಿದೆ. ಪನ್ನಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ದೌಧನ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಹಾಗೂ 231 ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆಯು ಕೆನ್ ನದಿಯ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಬೆಟ್ವಾಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮೊದಲ ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ದೌಧನ್ ಸೇರಿದಂತೆ 10 ಮುಳುಗಡೆ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಸರಿದೂಗಿಸುವಿಕೆಗಾಗಿ (ಬಫರ್ ಝೋನ್) ತೆರವುಗೊಳ್ಳಲಿರುವ 12 ಹಳ್ಳಿಗಳು ಸೇರಿ ಛತ್ತರ್‌ಪುರ ಮತ್ತು ಪನ್ನಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಒಟ್ಟು 22 ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸುಮಾರು 7,000 ಆದಿವಾಸಿ ಕುಟುಂಬಗಳು ನಿರ್ವಸತಿಗೊಳಗಾಗುವ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿವೆ.
ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ಕೆನ್ ನದಿ ಮತ್ತು ದಟ್ಟ ಕಾಡನ್ನೇ ನೆಚ್ಚಿ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ಗೋಂಡ್ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಮಹುವಾ, ಚಾರ್ವಾ, ತೆಂಡು ಎಲೆ ಹಾಗೂ ಚಿರೋಂಜಿಯಂತಹ ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಸ್ತುತ 18 ವರ್ಷ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರಿಗೆ ₹12.5 ಲಕ್ಷ ಪುನರ್ವಸತಿ ಪರಿಹಾರ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೆ ₹5 ಲಕ್ಷ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದಿವಾಸಿ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಪಟ್ಟಾ ಜಮೀನು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇವಲ ನಗದು ಪರಿಹಾರವು ಅವರ ನೈಜ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, “ನಮ್ಮ ಕಾಡಿಗೆ ಕಾಡು, ಭೂಮಿಗೆ ಭೂಮಿ, ನೀರಿಗೆ ನೀರು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಊರಿಗೆ ಊರನ್ನೇ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಡಿ” ಎಂದು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಒಕ್ಕೊರಲಿನಿಂದ ಪಟ್ಟುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ.
2013ರ ಭೂಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ಪುನರ್ವಸತಿ ಕಾಯ್ದೆಯ (LARR) ಸೆಕ್ಷನ್ 3(m) ಅನ್ವಯ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಯಸ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು (ಲಿಂಗಬೇಧವಿಲ್ಲದೆ) ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕುಟುಂಬವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಯಮವಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸಮಗ್ರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ, ಕೇವಲ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪರಿಹಾರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪಾತಪುರದ ಜ್ಞಾನರಾಣಿ, ಪತಿ ಹಾಗೂ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ 21 ವರ್ಷದ ಪೂಜಾ, ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ 18 ವರ್ಷದ ಮುಲಿಯಾರಂತಹ ನೂರಾರು ಯುವತಿಯರು, ಪತ್ನಿಯರು ಹಾಗೂ ವಿಧವೆಯರು ಪರಿಹಾರದ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಗುಳಿದು ಅತಂತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಜೈ ಕಿಸಾನ್ ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂಚಾಲಕ ಅಮಿತ್ ಭಟ್ನಾಗರ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 400 ರಿಂದ 500 ಮಹಿಳೆಯರು ಪರಿಹಾರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. 2018ರ ಹಳೆಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ 2026ರಲ್ಲೂ ಪರಿಹಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಈ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಳೆದ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಕರಾದ ಮಕ್ಕಳು, ಹೊಸದಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದ ಮಹಿಳೆಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಜತೆಗೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಖಾತೆಗೆ ಹಣ ಜಮೆಯಾಗದ ಕಾರಣ, ಪರಿಹಾರ ಪಡೆದ ಕೆಲ ಪುರುಷರು ಹಣವನ್ನು ದುಂದುವೆಚ್ಚ ಮಾಡಿ, ಬದಲಿ ಜಮೀನು ಸಿಗುವ ಮೊದಲೇ ಕುಟುಂಬಗಳು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅನಾಥವಾಗುತ್ತಿರುವ ಗಂಭೀರ ನಿದರ್ಶನಗಳೂ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿವೆ.
ತಮ್ಮ ಅಸ್ಮಿತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಆದಿವಾಸಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಛತ್ತರ್‌ಪುರದ ಬರ್ನಾ ನದಿ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕುಪಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಉರಿಯದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಚಿತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ‘ಚಿತಾ ಆಂದೋಲನ’ (ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಚಿತೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆ) ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ. “ನ್ಯಾಯ ಕೊಡಿ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಿಸಿ” ಮತ್ತು “ಇಂಕ್ವಿಲಾಬ್ ಜಿಂದಾಬಾದ್” ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು, ಮಳೆ-ಗಾಳಿಯ ನಡುವೆಯೇ ನದಿ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ 15 ದಿನಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಧಿ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ನಡೆಸಿದರು. ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳ ಜಂಟಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿ, ಕುಟುಂಬದ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ತಲಾ 3 ಎಕರೆ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ ಒದಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
ಆದರೆ ಸಂತ್ರಸ್ತ ಆದಿವಾಸಿಗಳ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಆಲಿಸುವ ಬದಲು, ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ. ಚಳವಳಿಯ ಮುಖಂಡ ಅಮಿತ್ ಭಟ್ನಾಗರ್ ಅವರನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ಬಂಧಿಸಿ, ನದಿಯ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ಏರುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ನೆಪವೊಡ್ಡಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಲಿಖಿತ ನೋಟಿಸ್ ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಯ ಆಶ್ರಯ ನೀಡದೆ ಪಾತಪುರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಬುಲ್ಡೋಜರ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ನೆಲಸಮ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಕುಟುಂಬಗಳು ಮಳೆಯಲ್ಲೇ ಒಡೆದ ಹೆಂಚು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವಂತಾಗಿದೆ.
ಈ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿರುವ ‘ನರ್ಮದಾ ಬಚಾವೋ ಆಂದೋಲನ’ದ ಹಿರಿಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ ಮೇಧಾ ಪಾಟ್ಕರ್, “ಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಅರಣ್ಯ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯ ಅಂದಾಜಿನಂತೆ ಕನಿಷ್ಠ 23 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಬದುಕನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶಪಡಿಸಲಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಭೂಮಿ ನೀಡದೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿ ನಿರಾಶ್ರಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಂಘಟಿತ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ತಕ್ಷಣವೇ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುತ ಪುನರ್ವಸತಿ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಬೇಕು” ಎಂದು ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿರುವ 30 ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆನ್-ಬೆಟ್ವಾ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂತ್ರಸ್ತರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿರುವ ರೀತಿ ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಿಹಾರ ನಿರಾಕರಿಸಿರುವ ಕ್ರಮವು ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ನದಿ ಜೋಡಣೆ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೂ ಕೆಟ್ಟ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗುವ ಆತಂಕವನ್ನು ತಜ್ಞರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ಇದು ನಮ್ಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ, ನಾವಿಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಿರುವ ಆದಿವಾಸಿಗಳು, ಕೇವಲ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನಾಡಿಯಾದ ಅರಣ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಡದಂತೆ ಇಂದಿಗೂ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
