ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಜೀವಾಳವಾದ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಇಂದು ಗ್ರಹಣ ಬಡಿದಿದೆಯೇ? ಏಕಾಏಕಿ 13.8 ಕೋಟಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿದ ‘SIR’ (ವಿಶೇಷ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ) ಮಹಾವಿವಾದ ಮತ್ತು ಆಯೋಗದೊಳಗಿನ ಭಿನ್ನಮತವು ಈ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗಿಸಿದೆ. ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಲೆಕ್ಟೊರಲ್ ಬಾಂಡ್ ಹಾಗೂ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಕಾಯ್ದೆಯಂತಹ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೋದಿ ಸರ್ಕಾರ ಮಾಡಿದೆ. ಇದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಆಯೋಗದ ದಿಢೀರ್ ‘ಫಾರ್ಮ್ 6’ ಬದಲಾವಣೆ, ದತ್ತಾಂಶ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ, ಸುದೀರ್ಘ ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಹಾಗೂ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿನ ತಾರತಮ್ಯ—ಹೀಗೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಖಾಡದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ’ವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಮೋದಿ – ಅಮಿತ್ ಶಾ ನೇತೃತ್ವದ ಬಿಜೆಪಿ ಸರ್ಕಾರದ 10 ಆತಂಕಕಾರಿ ವಿವಾದಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.
1.SIR: ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ
ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೈಗೊಂಡ ‘ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ’ (SIR) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಇದೀಗ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ವಿವಾದವಾಗಿ ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿದೆ. ದೇಶದ 31 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬರೋಬ್ಬರಿ 13.8 ಕೋಟಿ (ಶೇ 14.6ರಷ್ಟು) ಮತದಾರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೈಬಿಟ್ಟಿರುವುದು ಈ ವಿವಾದದ ಮೂಲ. ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಹಾಗೂ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಅಮಿತ್ ಶಾ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮೇರೆಗೆ, ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಏಕೈಕ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಈ ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದ ಮತದಾರರ ಅಳಿಸುವಿಕೆ ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಗಂಭೀರ ಆರೋಪ ಮಾಡಿವೆ. ಈ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡುವಂತೆ, ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ (CEC) ಜ್ಞಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಇತರೆ ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರಾದ ಸುಖಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಧು ಮತ್ತು ವಿವೇಕ್ ಜೋಶಿ ಅವರ ಸತತ ಲಿಖಿತ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ತನಿಖಾ ವರದಿಗಳು ಹೊರಬಿದ್ದಿವೆ. ಶಾಸನಬದ್ಧ ‘ಫಾರ್ಮ್ 6’ ಬದಲಾವಣೆ ಹಾಗೂ ದತ್ತಾಂಶ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣದಂತಹ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಆಯುಕ್ತರಿಬ್ಬರ ಆಕ್ಷೇಪದ ನಡುವೆಯೂ CEC ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಆಯೋಗವು ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಮಣಿದು ವಿಪಕ್ಷಗಳ ಮತಬ್ಯಾಂಕ್ಗೆ ಕನ್ನ ಹಾಕುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.
2. ಎಲೆಕ್ಟೊರಲ್ ಬಾಂಡ್: ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ರದ್ದಾದ ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿ
ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ತರುವ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ ‘ಎಲೆಕ್ಟೊರಲ್ ಬಾಂಡ್’ (ಚುನಾವಣಾ ಬಾಂಡ್) ಯೋಜನೆಯು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಯಾರು, ಎಷ್ಟು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ದೇಶದ ಜನರಿಂದ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದಿಂದಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೌಪ್ಯವಾಗಿಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತದಾರನ ‘ಮಾಹಿತಿಯ ಹಕ್ಕು’ ಕಾಯ್ದೆಗೆ ನೇರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ‘ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ’ ಎಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಿತು. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶದ ಬಳಿಕ ಎಸ್ಬಿಐ ಒದಗಿಸಿದ ಮತ್ತು ಆಯೋಗ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್ 2019ರಿಂದ ಫೆಬ್ರವರಿ 2024ರವರೆಗೆ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಬಿಜೆಪಿ ಸುಮಾರು ₹6,061 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಬಾಂಡ್ಗಳನ್ನು ನಗದೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಒಟ್ಟು ಬಾಂಡ್ಗಳ ಬಹುಪಾಲು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಪಾಲಾಗುವ ಮೂಲಕ ಈ ಯೋಜನೆಯು ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ಬಲವನ್ನು ನೀಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಾಬೀತಾಯಿತು.
3. ಚುನಾವಣಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಂಡ್ ಮಾರಾಟ ನಿಯಮಗಳ ತಿದ್ದುಪಡಿ
ಎಲೆಕ್ಟೊರಲ್ ಬಾಂಡ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಅದರ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಮನಬಂದಂತೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು ಗಂಭೀರ ಆರೋಪ. ಮೂಲ ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇವಲ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ 30 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಬಾಂಡ್ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಆದರೆ, 2022ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗಳು ಎದುರಾದಾಗ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ 15 ದಿನಗಳ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಅಚ್ಚರಿಯೆಂದರೆ, ಈ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಬಾಂಡ್ ಮಾರಾಟದ ವಿಂಡೋ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಇದು ಅಧಿಕಾರದ ಬಲವನ್ನು ಬಳಸಿ ಚುನಾವಣಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಧಿ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸುವ ತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಹೋರಾಟಗಾರರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದರು.
4. ಎಲೆಕ್ಟೊರಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ಗಳು: ಮುಂದುವರಿದಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ದೇಣಿಗೆಯ ಭಾರಿ ಅಸಮಾನತೆ
ಬಾಂಡ್ ಯೋಜನೆ ರದ್ದಾದ ಮೇಲೂ ಚುನಾವಣಾ ಆಖಾಡದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಹೊಳೆಯ ಅಸಮಾನತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಣ ನೀಡಲು ಬಳಸುವ ‘ಎಲೆಕ್ಟೊರಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್’ಗಳ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಆತಂಕಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. 2024–25ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾದ ಒಟ್ಟು ₹3,811 ಕೋಟಿ ದೇಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಬರೋಬ್ಬರಿ ₹3,112 ಕೋಟಿ (ಶೇ 82ರಷ್ಟು) ಕೇವಲ ಬಿಜೆಪಿಯ ಪಾಲಾಗಿದೆ. ಉಳಿದ ಶೇ 18ರಷ್ಟು ಹಣದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಇದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮಾರ್ಗವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷದ ಬಳಿ ಮಾತ್ರ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ನಿಧಿ ಶೇಖರಣೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಶ್ಲೇಷಕರ ಕಳವಳ.
5. ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಕಾಯ್ದೆ: ಆಯೋಗದ ಮೇಲೆ ಸರ್ಕಾರದ ಹಿಡಿತ
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತತೆಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದಿರುವುದು 2023ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಹೊಸ ನೇಮಕಾತಿ ಕಾಯ್ದೆಯಿಂದ. ಈ ಹಿಂದೆ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ್ದ ತೀರ್ಪಿನ ಅನ್ವಯ ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ, ವಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಇರಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಹೊಸ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ತರುವ ಮೂಲಕ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ಆ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಕೇಂದ್ರ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸಚಿವರೊಬ್ಬರನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು. ಇದರ ನೇರ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ, ಮೂವರು ಸದಸ್ಯರ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿದ್ದು, ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷ ತನಗೆ ಬೇಕಾದವರನ್ನೇ ಆಯುಕ್ತರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಹುಮತ ಸಿಕ್ಕಂತಾಗಿದೆ. ಅಂಪೈರ್ ಅನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೇ ಒಂದು ತಂಡದ ಕೈಲಿದ್ದರೆ ಆಟ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.
6. ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಮತದಾರರ ಕೈಬಿಡುವಿಕೆ: ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಲೋಪಗಳ ಸರಮಾಲೆ
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ (SIR) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದೆ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೋಬ್ಬರಿ 27.16 ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೈಬಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಷ್ಟು ದೋಷಪೂರಿತವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟವರ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು 22.21 ಲಕ್ಷ ಮಂದಿ ತಾವು ಅರ್ಹರು ಎಂದು ಮರುಸೇರ್ಪಡೆಗಾಗಿ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಚ್ಚರಿಯೆಂದರೆ, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ ಇತ್ಯರ್ಥವಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಒಟ್ಟು 38 ಲಕ್ಷ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಯೋಗವು ಕೇವಲ ಅಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನಷ್ಟೇ ಪರಿಹರಿಸಿತ್ತು. ಇದು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರನ್ನು ಅವರ ಮೂಲಭೂತ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನಿಂದ ವಂಚಿತರನ್ನಾಗಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಲೋಪ ಎಂಬ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
7. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಗುರಿಯಾಗಿಸುವಿಕೆ: ಅಸಮಾನ ಅಳಿಸುವಿಕೆಯ ವಿವಾದ
ಇದೇ ಬಂಗಾಳದ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಗಂಭೀರ ರಾಜಕೀಯ ಆರೋಪವೂ ಕೇಳಿಬಂತು. ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರು ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದ ಮೊದಲ ಹತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೂ ಅಂದಿನ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷವಾದ ಟಿಎಂಸಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೇ ಆಗಿದ್ದವು (ಮುರ್ಷಿದಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ದಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು). ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೇವಲ ಸಂಶೇರ್ಗಂಜ್ ಕ್ಷೇತ್ರವೊಂದರಲ್ಲೇ 74,775 ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ದೋಷವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮುದಾಯ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲಿಗರನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡುವ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ ಎಂದು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಆರೋಪಿಸಿದವು.
8. ಫಾರ್ಮ್ 6ರ ದಿಢೀರ್ ಬದಲಾವಣೆ: ಆಯೋಗದೊಳಗಿನ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಮತ
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ತನ್ನದೇ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಗಾಳಿಗೆ ತೂರಿದ ಘಟನೆಯೂ ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಹೊಸ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿಗೆ ಬಳಸುವ ಶಾಸನಬದ್ಧ ‘ಫಾರ್ಮ್ 6’ರ ಆನ್ಲೈನ್ ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ, ‘ತಮ್ಮ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬದ ಹೆಸರು ಹಿಂದಿನ SIR ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿತ್ತೇ?’ ಎಂಬ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಏಕಾಏಕಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರದೆ, ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಆದೇಶದ ಮೂಲಕ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರೇ ಲಿಖಿತವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಈ ತನಿಖಾ ವರದಿಗಳು ಆಯೋಗದೊಳಗಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆದಿವೆ.
9. ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಚುನಾವಣಾ ಅಧಿಕಾರ ಮೊಟಕು
ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಂದ್ರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಚುನಾವಣಾಧಿಕಾರಿಗಳ (CEO) ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್ವೇರ್ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ, ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕುರಿತು ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು ನೇರವಾಗಿ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಂದ್ರದಿಂದಲೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಮುಖ ಕಳವಳವಾಗಿದೆ.
10. ಏಳು ಹಂತಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಚುನಾವಣಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ: ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಅನುಕೂಲ?
2024ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿತ್ತು. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಭೀಕರ ಬೇಸಿಗೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಬರೋಬ್ಬರಿ ಏಳು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಎಳೆದಾಡಲಾಯಿತು. ಇಷ್ಟು ಸುದೀರ್ಘವಾದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಧಾನಿ ಮೋದಿಯವರಿಗೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಬಿರುಸಿನ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು ಅನುಕೂಲ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅನೇಕ ವಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕರು ಆರೋಪಿಸಿದರು. ಸೀಮಿತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟು ಸುದೀರ್ಘ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರಚಾರದ ಲಾಭ (Campaign Advantage) ನೀಡಿತು ಎಂಬ ಟೀಕೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು.
ಇದಲ್ಲದೆ ಚುನಾವಣಾ ಮಾದರಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ (MCC) ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಯೋಗದ ಕ್ರಮಗಳು ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿವೆ. 2024ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರ ಭಾಷಣಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಲು ಸಾಲು ದೂರುಗಳು ದಾಖಲಾದರೂ, ಆಯೋಗವು ನೇರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವ ಧೈರ್ಯ ತೋರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಬಿಜೆಪಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವ ಹೊಸ ಮತ್ತು ಮೃದು ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಸಮತೋಲನ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲೂ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಲಾಯಿತು. ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಪಕ್ಷದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಮೂಲಕ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡುವ ಈ ಪದ್ಧತಿಯು ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷದ ಉನ್ನತ ನಾಯಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಠಿಣ ಟೀಕೆಗೆ ಆಯೋಗ ಗುರಿಯಾಯಿತು.
