ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಹೈಕಮಿಷನ್ ಕಚೇರಿಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಭವ್ಯ ಕಂಚಿನ ಪ್ರತಿಮೆ ಇಂದಿಗೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ನಿಂತಿದೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಊರುಗೋಲು ಹಿಡಿದು ದೂರದ ದಿಗಂತವನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುವಂತಿರುವ ಈ ಬಾಪೂ ಪ್ರತಿಮೆಯು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಕೇವಲ ಎರಡು ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಲಾಕೃತಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದ ಹಾದಿ ಮಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ರೋಚಕ ಹಾಗೂ ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಕರಾಳ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ಕಾನ್ಸುಲ್ ಜನರಲ್ ಹಾಗೂ ಹೈಕಮಿಷನರ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಹಿರಿಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಜಿ. ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿ ಅವರು ಈ ಅಪರೂಪದ ರಹಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಮೆಲುಕು ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ವಿಭಜನೆಗೂ ಮುನ್ನ ದಶಕಗಳ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಧಿವೇಶನದ ಸವಿನೆನಪಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಭಾರತೀಯ ವರ್ತಕರ ಸಂಘವು ಈ ಜೀವಮಾನ ಗಾತ್ರದ ಕಂಚಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತ್ತು. ಅಂದು ಕರಾಚಿಯ ‘ಕಿಂಗ್ಸ್ ವೇ’ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಿಂಧ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆವರಣದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಪೀಠದ ಮೇಲಿದ್ದ ಫಲಕದಲ್ಲಿ “ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ – ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪ” ಎಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿತ್ತು.
1947ರಲ್ಲಿ ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯಾದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಕೋಮು ಗಲಭೆಗಳು ಭುಗಿಲೆದ್ದವು. 1948ರ ವೇಳೆಗೆ ಉದ್ರಿಕ್ತ ಗುಂಪುಗಳು ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭೀತಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿಯ ಮಾಜಿ ಮೇಯರ್ ಹಾಗೂ ಪಾರ್ಸಿ ಸಮುದಾಯದ ಮುಖಂಡ ಜಮ್ಶೆಡ್ ನುಸ್ರವಾನ್‌ಜಿ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಪಾರ್ಸಿ ಕುಟುಂಬವಾದ ಕೌವಾಸ್ಜಿ ಕುಟುಂಬದ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ಶಾಲಾ ಗೆಳೆಯರು, ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಯದ ವಾತಾವರಣವಿದ್ದ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಕೆಲವು ಉಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಲಾರಿಯ ನೆರವಿನಿಂದ ಈ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ತೆರವುಗೊಳಿಸಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು.
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಿಸಿ, ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವುದು ಅವರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅಂದಿನ ಡೊಮಿನಿಯನ್ ಆಫ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಹೈಕಮಿಷನರ್ ಅವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಭರವಸೆ ಇರದ ಕಾರಣ, ಅವರು ಹಸ್ತಾಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೌವಾಸ್ಜಿ ಕುಟುಂಬವೇ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆಯ ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲಾಕೃತಿಯು ಸತತ ಮೂರು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆ ಪಾರ್ಸಿ ನಿವಾಸದಲ್ಲೇ ಮೌನವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾತವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿತು.
1980ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ ಜಿಯಾ-ಉಲ್-ಹಕ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಇಸ್ಲಾಮೀಕರಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಕಠಿಣ ಷರಿಯಾ ಕಾಯ್ದೆಗಳು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದವು, ಮಹಿಳೆಯರ ವಸ್ತ್ರಸಂಹಿತೆ ಬಿಗಿಗೊಂಡು ಸೀರೆ ಧರಿಸುವುದೂ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗತೊಡಗಿತು ಹಾಗೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ಕಠಿಣ ಸೆನ್ಸಾರ್‌ಶಿಪ್ ಹೇರಲಾಯಿತು. ಪಾರ್ಸಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ತುಸು ರಕ್ಷಣೆ ಇದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಂಕಣಕಾರ ಅರ್ದೇಶಿರ್ ಕೌವಾಸ್ಜಿ ಅವರು ಆಡಳಿತದ ಕಟು ಟೀಕಾಕಾರರಾಗಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಆತಂಕಗೊಂಡರು. ಆಗಷ್ಟೇ ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕಾನ್ಸುಲ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಜಿ. ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿ ಅವರನ್ನು ಅರ್ದೇಶಿರ್ ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಕಚೇರಿಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು.
ಈ ಮನವಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿ ಅವರು ನವದೆಹಲಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ತ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗುಪ್ತಚರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಣ್ಗಾವಲಿನ ನಡುವೆ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕೌವಾಸ್ಜಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆಯಾಗದಂತೆ ತರುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1948ರ ರಹಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲೇ, ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್‌ನಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಾರಿಯೊಂದನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಬೇಸಿಗೆಯ ಒಂದು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಬೃಹತ್ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೊದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟು ಕರಾಚಿಯ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಒಂದು ಕೈ ಮುರಿದಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡಕಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ದುರಸ್ತಿ ನಡೆಸಿ, ಕಚೇರಿಯ ಮುಂಭಾಗದ ಸ್ವಾಗತ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನವೀಕರಣಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ಈ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕರಾಚಿಯಿಂದ ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಹೈಕಮಿಷನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸ್ಥಳಾಂತರವು ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಿ ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ 1993ರಲ್ಲಿ ಬಾಬರಿ ಮಸೀದಿ ಧ್ವಂಸ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಹಿಂಸಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಉದ್ರಿಕ್ತ ಗುಂಪುಗಳು 30ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದವು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಕರಾಚಿಯ ಭಾರತೀಯ ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್ ಕಚೇರಿ ಹಾಗೂ ಕಾನ್ಸುಲ್ ಜನರಲ್ ಅವರ ನಿವಾಸದ ಮೇಲೂ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ, ಖ್ಯಾತ ಕಲಾವಿದೆ ಬಿ. ಪ್ರಭಾ ಅವರ ಅಮೂಲ್ಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರತಿಮೆ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಅದು ಧ್ವಂಸಗೊಳ್ಳುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು.
ಆ ಕರಾಳ 1993ರ ದಾಳಿಯ ನಂತರ ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದು ಇಂದಿಗೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟೇ ಇದೆ. ಆದರೆ, ಕರಾಚಿಯ ವಿಧ್ವಂಸಕ ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಇಸ್ಲಾಮಾಬಾದ್ ತಲುಪಿದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆ ಭವ್ಯ ಪ್ರತಿಮೆ ಮಾತ್ರ ಇಂದಿಗೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದೆ. ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಮೂಲ ಆಶಯದಂತೆಯೇ, ಅದು ಇಂದಿಗೂ “ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆ”ಯ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಗಡಿಯಾಚೆಗೂ ತನ್ನ ಘನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಿದೆ.
