ಕೊಲ್ಹಾರದ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಹಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರ. ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕರು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯರ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಸಿ ಹಸು ಮತ್ತು ಎಮ್ಮೆ ಹಾಲಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಈ ಗಟ್ಟಿ ಕೆನೆ ಮೊಸರಿನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.
ಬಾಗಲಕೋಟೆಯಿಂದ ವಿಜಯಪುರ ಕಡೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವಾಗ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಮೇಜರ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್ ದಾಟುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ರಸ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿಟ್ಟಿರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆಗಳು, ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿರುವ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಕೆನೆ ಮೊಸರು…!
ಕೊಲ್ಹಾರ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಸೇತುವೆ ನೆನಪಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಊರಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಕೊಲ್ಹಾರ ಕೆನೆ ಮೊಸರು. ಕೋಲಾರ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ, ಕೊರ್ತಿ–ಕೊಲ್ಹಾರ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ಕೆನೆ ಮೊಸರಿನ ರುಚಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.
ಕೊಲ್ಹಾರದ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಹಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರ. ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕರು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯರ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಸಿ ಹಸು ಮತ್ತು ಎಮ್ಮೆ ಹಾಲಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಈ ಗಟ್ಟಿ ಕೆನೆ ಮೊಸರಿನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಮಡಿಕೆ, ಗಡಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸರು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೊಲ್ಹಾರದ ಮೇಲೆ ಹಾದುಹೋಗುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು ವಾಹನ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಒಂದು ಗಡಿಗೆ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಶ್ಯ.
ದಿನಕ್ಕೆ ನೂರಾರು ಗಡಿಗೆಗಳ ಮಾರಾಟ…
ಕಳೆದ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ರಸ್ತೆ ಬದಿ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಾಂತವ್ವ ಏವಣಿಗಿ ಅವರ ಬದುಕೂ ಈ ಮೊಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ.“ಎಮ್ಮೆಯ ಹಾಲನ್ನು ಕಾಯಿಸಿ, ಅದಗೊಳಿಸಿ ಹೆಪ್ಪು ಹಾಕುತ್ತೇವೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೊಸರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರುಚಿಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮಡಿಕೆ ₹30ಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ದಿನಕ್ಕೆ 60ರಿಂದ 100 ಮಡಿಕೆಗಳವರೆಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲಾಭ ಬರುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.ಇದು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಪಾರವಲ್ಲ. ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ವೃತ್ತಿ. ದುಡಿಮೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಆದಾಯ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಉದ್ಯಮ.
‘20 ವರ್ಷದಿಂದ ಇದೇ ನಮ್ಮ ಬದುಕು’
ಸಾವಿತ್ರಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬವೂ ಎರಡು ದಶಕಗಳಿಂದ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಮಾರಾಟವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ.“ಮೊದಲೆಲ್ಲ ನಾವು ನೇಕಾರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗ ಎರಡು ರೂಪಾಯಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಈಗ ಖರ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಗಡಿಗೆ ಮೊಸರಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐದು ರೂಪಾಯಿ ಲಾಭ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಮೊಸರು ಸವಿಯದೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ದಿನಕ್ಕೆ 400ರಿಂದ 500 ಗಡಿಗೆಗಳವರೆಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಸಾವಿತ್ರಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೇಕಾರಿಕೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊಸರು ಮಾರಾಟ—ವೃತ್ತಿ ಬದಲಾಗಿದ್ದರೂ ದುಡಿಮೆಯೇ ಬದುಕಿನ ಆಧಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕುಟುಂಬಗಳ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
‘ಕೊಲ್ಹಾರ ಮೊಸರು’ ಎಂದರೆ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪು!
ಇಂಡಿ ತಾಲೂಕಿನ ಅಥರ್ಗ ಗ್ರಾಮದ ಸಂತೋಷ ಅವರಿಗೆ ಕೊಲ್ಹಾರ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಎಂದರೆ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪು.“ನಾವು ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಹಾರ ಮೊಸರು ತಿನ್ನಲು ಬರುತ್ತೇವೆ. ನಾನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕರು ಪ್ತವಾಸಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಪ್ರತಿ ಸಲ ಇಲ್ಲಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ತಿನ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂದಿನಿಂದಲೂ ಈ ಮೊಸರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಇದೆ. ರುಚಿ ಅದ್ಭುತ. ಯಾವುದೇ ಕೆಮಿಕಲ್ ಇಲ್ಲ, ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿಯೂ, ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.ಹೀಗಾಗಿ ಕೊಲ್ಹಾರದ ಮೊಸರು ಕೇವಲ ಇಂದಿನ ಗ್ರಾಹಕರ ರುಚಿಯಲ್ಲ. ಒಂದು ತಲೆಮಾರಿನ ನೆನಪನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರವಾಸಿಗನಿಗೂ ಹಿಡಿಸಿದ ರುಚಿ
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಾಂಡವಪುರದ ಅಲ್ತಾಫ್ ಶೇಕ್ ಅವರು ಕೊಲ್ಹಾರ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಸವಿದು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.“ಇಂತಹ ಮೊಸರು ನಮ್ಮ ಕಡೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸವಿಯಲು ತುಂಬಾ ರುಚಿಕರವಾಗಿದೆ. ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಅವರು ಐದು ಗಡಿಗೆ ಮೊಸರು ಖರೀದಿಸಿಕೊಂಡು ತೆರಳಿದರು.
ಇದು ಕೊಲ್ಹಾರದ ಮೊಸರಿನ ಖ್ಯಾತಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪಕ್ಕದ ರಾಜ್ಯದ ಜನರಿಗೂ ತಲುಪಿರುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ.
ನಟ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಕೂಡ ಕೊಲ್ಹಾರ ಮೊಸರಿನ ಅಭಿಮಾನಿ?
ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಹುಭಾಷಾ ನಟ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರು ಧಾರವಾಡದಿಂದ ವಿಜಯಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯುಕೆಪಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕೊರ್ತಿ–ಕೊಲ್ಹಾರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಕಂಡು ನಿಂತು ಸವಿದು, ಐದು ಗಡಿಗೆ ಮೊಸರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಯುವಕ ಪರಶುರಾಮ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ರುಚಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಕೊಲ್ಹಾರ ಮೊಸರಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ, ಮಣ್ಣು, ಹಾಲು… ರುಚಿಯ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ
ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘಟನೆಯ ರಾಜ್ಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದೀಪ್ ಪಾಟೀಲ ನಾಗರದಿನ್ನಿ ಅವರು ಕೊಲ್ಹಾರ ಕೆನೆ ಮೊಸರಿನ ರುಚಿಯ ಹಿಂದೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರದ ಪಾತ್ರವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.“ಕೊಲ್ಹಾರ ಮೊಸರಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಮೊಸರಿನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷ ಸಿಹಿ ರುಚಿಗೆ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ನೀರು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರಭಾವವೂ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು.ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಎಮ್ಮೆ ಹಾಲು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೊಸರಿಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣ ಬರುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕೊಲ್ಹಾರದ ಮೊಸರು ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ನೆನಪುಗಳಿವೆ. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಬೆಂಗಳೂರಿನವರೆಗೂ ಹೋಗಿದ್ದ ಘಟನೆಗಳನ್ನೂ ಅವರು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ.“ಇಂತಹ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆನೆ ಮೊಸರನ್ನು ನಾವೇ ಮೊದಲು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುವವರೂ ಇಲ್ಲಿನ ಮೊಸರನ್ನು ಸವಿಯಬೇಕು,” ಎಂದು ಅವರು ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಕೊಲ್ಹಾರದ ಕೆನೆ ಮೊಸರಿನ ವಿಶೇಷತೆ ಕೇವಲ ಅದರ ರುಚಿಯಲ್ಲ.ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆ, ದೇಶೀ ಹಾಲು, ಸ್ಥಳೀಯ ತಯಾರಿಕಾ ವಿಧಾನ, ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಬದಿಯ ನೇರ ಮಾರಾಟ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಈ ಮೊಸರನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಆಗಿಸಿವೆ.
ಇಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳ ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸರು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೊಲ್ಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆಯನ್ನು ತೆರೆದರೆ ಎದುರಾಗುವುದು ತಣ್ಣನೆಯ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕೆನೆ ಮೊಸರು. ಅದನ್ನು ಸವಿಯುವಾಗ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ದುಡಿಮೆ, ಒಂದು ಊರಿನ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ತಟದ ಬದುಕಿನ ಸೊಗಡು ಕೂಡ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.ಕೊಲ್ಹಾರಕ್ಕೆ ಬರುವವರು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಸೇತುವೆ ನೋಡದೆ ಹೋದರೂ ಇರಬಹುದು; ಆದರೆ ಕೊಲ್ಹಾರದ ಕೆನೆ ಮೊಸರು ಸವಿಯದೆ ಹೋದರೆ ಪ್ರಯಾಣವೇ ಅಪೂರ್ಣ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲಿನ ಜನರದು.
ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಗಡಿಗೆ ಮೊಸರಲ್ಲ. ಕೊಲ್ಹಾರದ ರುಚಿ…ಕೊಲ್ಹಾರದ ಪರಂಪರೆ…ಕೊಲ್ಹಾರದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಬದುಕು.ಅದಕ್ಕೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಪಕ್ಕದ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ‘ಕೊಲ್ಹಾರ ಕೆನೆ ಮೊಸರು’ ತನ್ನದೇ ಆದ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.
