ನದಿಪಾತ್ರ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಪತ್ತುಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುವಾಗ 2008ರ ಕೋಶಿ ದುರಂತವನ್ನು ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. 2008ರ ಆಗಸ್ಟ್ 18ರಂದು ನೇಪಾಳದ ಕುಶಾಹ ಬಳಿ ಪೂರ್ವ ಕೋಶಿಯ ತಟಬಂಧ (afflux embankment) ಒಡೆದು ನದಿಯು ಸುಮಾರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಹರಿವಿನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತ್ತು. ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ, ತಟಬಂಧದ ಸವೆತ, ಹೂಳು ತುಂಬುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನದಿಹಾಸಿನ ಎತ್ತರ ಏರಿಕೆಯಂತಹ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ದುರಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿದ್ದವು.
ನದಿಯು ಹಳೆಯ ಪಾತ್ರದತ್ತ ಏಕಾಏಕಿ ತಿರುಗಿದಾಗ, ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದ ದಟ್ಟ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ನುಗ್ಗಿತ್ತು. ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರದ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2008ರ ಕೋಶಿ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಐದು ಅತ್ಯಂತ ಬಾಧಿತ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು 33 ರಿಂದ 34 ಲಕ್ಷ ಜನರು ತೀವ್ರ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದರು.
ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೀಕರ ಜಲಪ್ರಳಯವು ಕೇವಲ ಆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ನೆರೆಯ ಭಾರತಕ್ಕೂ ಭಾರಿ ಆತಂಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ನೇಪಾಳದ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ನೇರ ಪರಿಣಾಮ ಭಾರತದ ಗಡಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಿಹಾರದ ಮೇಲೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ನೇಪಾಳದ ರಸುವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಪ್ರವಾಹವು ಬಿಹಾರದ ಕುಖ್ಯಾತ ‘ಕೋಶಿ’ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರದೆ, ‘ಗಂಡಕ್’ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರದ ತಕ್ಷಣದ ಆತಂಕವು ಗಂಡಕ್ ನದಿಯ ಕುರಿತಾಗಿದ್ದು, ಎರಡೂ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರವಾಹ ಸಂಭವಿಸಿರುವುದು ರಸುವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೋಟೆಕೋಶಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶೂಲಿ ನದಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ. ಈ ಭೋಟೆಕೋಶಿಯು, ತ್ರಿಶೂಲಿ-ಗಂಡಕಿ ಜಲಾನಯನದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಶೂಲಿ ನದಿಯು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿ ನಾರಾಯಣಿ ಮತ್ತು ಗಂಡಕ್ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.
ಕೋಶಿ ನದಿಯ ಕುರಿತಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಾದರೆ, ಸಪ್ತ ಕೋಶಿ ನದಿಯು ನೇಪಾಳದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಬೀರ್‌ಪುರ/ಭೀಮನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಕೋಶಿ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಸಮೀಪ ಭಾರತ-ನೇಪಾಳ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಬಿಹಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಇದು ಕಟಿಹಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುರ್ಸೆಲಾ ಸಮೀಪ ಗಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕೋಶಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಕಮಲಾ-ಬಲಾನ್ ಮತ್ತು ಬಾಗ್ಮತಿ ನದಿಗಳು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ಕೋಶಿ ನದಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ತ್ರಿಶೂಲಿ ಜಲಪ್ರಳಯಕ್ಕೂ ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೋಶಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಮಳೆಯಾದಾಗ, ಹಿಮ ಕರಗಿದಾಗ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಬಿಹಾರದ ಸುಪೌಲ್, ಸಹರ್ಸಾ, ಮಧೇಪುರ ಮತ್ತು ಖಗಡಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹದ ಭೀತಿ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಅಪಾರ ಹಾನಿಯಿಂದಾಗಿ ಕೋಶಿಯನ್ನು ಬಿಹಾರದ ‘ಶೋಕದ ನದಿ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈಗಿನ ರಸುವಾ ಪ್ರವಾಹದ ನೀರು ನೇರವಾಗಿ ಕೋಶಿಯತ್ತ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಿಹಾರದ ಪಾಲಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎದುರಾಗಿರುವ ಆತಂಕವು ತ್ರಿಶೂಲಿ-ನಾರಾಯಣಿ-ಗಂಡಕ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದುಬರುವ ಪ್ರವಾಹದ್ದಾಗಿದೆ.
ನದಿಪಾತ್ರ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಪತ್ತುಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುವಾಗ 2008ರ ಕೋಶಿ ದುರಂತವನ್ನು ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. 2008ರ ಆಗಸ್ಟ್ 18ರಂದು ನೇಪಾಳದ ಕುಶಾಹ ಬಳಿ ಪೂರ್ವ ಕೋಶಿಯ ತಟಬಂಧ (afflux embankment) ಒಡೆದು ನದಿಯು ಸುಮಾರು 100-200 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಹರಿವಿನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ (palaeochannel) ತಿರುಗಿತ್ತು. ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೂ, ತಟಬಂಧದ ಸವೆತ, ಹೂಳು ತುಂಬುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನದಿಹಾಸಿನ ಎತ್ತರ ಏರಿಕೆಯಂತಹ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ದುರಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿದ್ದವು.
ನದಿಯು ಹಳೆಯ ಪಾತ್ರದತ್ತ ಏಕಾಏಕಿ ತಿರುಗಿದಾಗ, ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದ ದಟ್ಟ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರು ನುಗ್ಗಿತ್ತು. ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರದ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2008ರ ಕೋಶಿ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಐದು ಅತ್ಯಂತ ಬಾಧಿತ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು 33 ರಿಂದ 34 ಲಕ್ಷ ಜನರು ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರು. ಆಗಸ್ಟ್ 9ರಿಂದ 16ರ ನಡುವೆ ತಟಬಂಧದ ಅಪಾಯದ ಕುರಿತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಂದೇಶಗಳು ರವಾನೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾಂತರ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಗದಿರುವುದು ಇಷ್ಟೊಂದು ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ದುರಂತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂಬ ವರದಿಗಳಿವೆ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಗಸ್ಟ್ 26ರಂದು ರಸುವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲೆಂಡೆ ಖೋಲಾ/ಭೋಟೆ ಕೋಶಿ-ತ್ರಿಶೂಲಿ ಕಾರಿಡಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಪ್ರವಾಹವು, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗ್ಲೇಶಿಯಲ್ ಸರೋವರ ಸ್ಫೋಟ (GLOF) ಅಥವಾ ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಶಂಕಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ICIMOD ಮತ್ತು ರಾಯಿಟರ್ಸ್ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು, ಇದು ಹಿಮ-ಬಂಡೆ ಕುಸಿತದಿಂದ (ice-rock/glacier collapse) ಉಂಟಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅಂತಿಮ ತನಿಖೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. 2008ರ ಕೋಶಿ ನದಿಯ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾವಣೆಗೂ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ರಸುವಾದ ಹಠಾತ್ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೂ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದರೂ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ತಡೆ ಉಂಟಾಗಿ ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಪ್ರವಾಹ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಜ್ಞರು ನಿಗಾ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ತ್ರಿಶೂಲಿ-ನಾರಾಯಣಿ-ಗಂಡಕ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಹರಿದುಬರಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಗಂಡಕ್ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ 36 ಗೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೆರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಗಂಡಕ್ ನದಿ ಪಾತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ಪಶ್ಚಿಮಿ ಚಂಪಾರಣ್, ಪೂರ್ವಿ ಚಂಪಾರಣ್, ಗೋಪಾಲ್ ಗಂಜ್, ಸಾರಣ್, ಮುಜಫರ್ ಪುರ್, ವೈಶಾಲಿ, ಸೀತಾಮಢಿ ಹಾಗೂ ಶಿವಹರ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟೆಚ್ಚರ ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ. 2008ರ ಕೋಶಿ ದುರಂತದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತಿರುವ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ಈ ಬಾರಿ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪಡೆಗಳನ್ನು (NDRF/SDRF) ಸನ್ನದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿದೆ.
