ಇಂದು ಡಾ. ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ ಅವರ ನೂರನೇ ವರ್ಷದ ಸ್ಮರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಾವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಲೇಖಕರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿರುವ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಮಹಾಭಾರತ ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ರೇಜಾ ಅವರು ಬರೆದ "ಮೈ ಸಮಯ್ ಹೂಂ" ಎಂಬ ಸಾಲಿನಂತೆ, ಕಾಲ ಉರುಳಿದರೂ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಬಹುತ್ವಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಮರ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ರೇಜಾ ಅವರಂತಹ ಚಿಂತಕರ ಅಗತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯ ಮಹತ್ವ ಎಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.ಭಾರತ ವಿಭಿನ್ನ ನಂಬಿಕೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಪರಂಪರೆಗಳಿಂದ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಾಜ. ಈ ಸಮಾಜದ ಸೌಂದರ್ಯವು ನೆಲೆಸಿರುವುದು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನ ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾ ಲೋಕದ ಅನೇಕ ಧುರೀಣರು. ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವವರು ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ಇತಿಹಾಸದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧಾರಾವಾಹಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಮಹಾಭಾರತ’ಕ್ಕೆ ಜೀವ ತುಂಬುವಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಡಾ. ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ. ಇಂದು ರೇಜಾ ಅವರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿದ್ದಿದ್ದರೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಈ ಜನ್ಮ ದಿನದಂದು ನಾವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಸಾಹಿತಿಯ ನೆನಪಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ದೇಶದ ಭಾವೈಕ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಬಹುತ್ವದ ಸಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಿಆರ್ ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದ ‘ಮಹಾಭಾರತ’ ಧಾರಾವಾಹಿಯು ಭಾರತೀಯ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸಿದ ಪ್ರಭಾವ ಅಪಾರ. ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯದತ ತತ್ವಜ್ಞಾನ, ರಾಜನೀತಿಯ ಸಂಕೀರ್ಣ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನಿಗೂ ತಲುಪುವಂತೆ ಸರಳ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದ್ದು ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿದ್ವಾಂಸ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಬಹುತ್ವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅನನ್ಯತೆಗೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿ. ಧರ್ಮಗಳ ಗಡಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಯು ಹೇಗೆ ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಬೆಸೆಯಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ದೇಶದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ‘ದೇಶದ್ರೋಹಿ’ಗಳು ಎಂದ ಬಿಜೆಪಿ; ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಮುವಾದಿಗಳ ಪ್ರತಿಭಟನೆ
ಡಾ. ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ ಬಾಲ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ
ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ ಅವರು 1927ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1ರಂದು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಗಾಜಿಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗೋಲಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ವಿದ್ಯಾವಂತ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ತೀರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಾತಾವರಣ, ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಕಂಡ ರೇಜಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಉರ್ದು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗಳೆರಡರ ಮೇಲೆಯೂ ಅಗಾಧ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದನ್ನೇ ‘ಗಂಗಾ-ಜಮುನಿ ತಹಜೀಬ್’ ಅಥವಾ ಸಂಯೋಜಿತ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಅವರು ಅಲಿಗಢ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ (AMU) ಉರ್ದು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂ ಎ ಮತ್ತು ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಉರ್ದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ಆಳವಾದ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದ ಅವರು, ನಂತರ ಅದೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅಲಿಗಢದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳು ಹೊಸ ರೇಖೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಅವರು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಮಾಜದ ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕವನಗಳು ಮತ್ತು ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ಮುಂದೆ ತೆರೆದಿಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
ಬಳಿಕ ಮುಂಬೈನ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ, ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬರವಣಿಗೆಯಿಂದ ಹೊಸ ತರಂಗವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿನಿಮಾಗಳಿಗೆ ಕಥೆ, ಚಿತ್ರಕಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ‘ಮೇ ಮೈಕೆ ಚಲಿ ಜಾವೂಂಗಿ’, ‘ಚೋಟಿ ಸಿ ಬಾತ್’, ‘ಗೋಲ್ ಮಾಲ್’, ‘ಕರ್ಜ್’ ನಂತಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಅವರು ಬರೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸಿನಿರಸಿಕರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿವೆ.
ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ‘ಆಧಾ ಗಾಂವ್’ (Half a Village) ಕಾದಂಬರಿಯು ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. 1947ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ವಿಭಜನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ತಲ್ಲಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶಪ್ರೇಮದ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಈ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಭಾರತವೇ ತಮ್ಮ ಮಾತೃಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ಬೇರುಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಈ ಕೃತಿಯು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನೈಜವಾದಿ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಮೋದಿ ದೇಶದ ಚಿನ್ನ ಮಾರುವುದಕ್ಕೂ ಮಹಾಭಾರತದ ʼಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಹತಃ ಕುಂಜರಃʼ ಸೂತ್ರಕ್ಕೂ ಏನು ಸಂಬಂಧ?
ಮಹಾಭಾರತದ ಸಮಯ; ಬಹುತ್ವದ ಅನನ್ಯ ಕೊಡುಗೆ
1980ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಆರ್ ಚೋಪ್ರಾ ಅವರು ‘ಮಹಾಭಾರತ’ವನ್ನು ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ಸಂಭಾಷಣೆ ಬರೆಯಲು ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ ಅವರನ್ನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳಿಂದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. “ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಪವಿತ್ರ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ಬರೆಯುವುದೇ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬಂದಾಗ, ರೇಜಾ ಅವರು ನೀಡಿದ ಉತ್ತರ ಇಂದಿಗೂ ನೆನಪಿಸುವಂತದ್ದು: “ನಾನು ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಮಗ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು ನನಗೂ ಇದೆ. ಮಹಾಭಾರತವು ಭಾರತದ ಕಥೆ, ಅದನ್ನು ಬರೆಯುವ ಹಕ್ಕು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನಿಗೂ ಇದೆ.”
ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬರುವ “ಮೈ ಸಮಯ್ ಹೂಂ…” (ನಾನು ಕಾಲ…) ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಧ್ವನಿಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ದರ್ಶನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ರೇಜಾ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ-ಉರ್ದುವಿನ ನಯತ್ವವನ್ನು ಸಮ್ಮಿಳಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವರು ಬರೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾರತೀಯ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಮಾರ್ದನಿಸಿದವು.
ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ ಅವರ ಇಡೀ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಬರವಣಿಗೆಯ ಸಾರಾಂಶವೆಂದರೆ ಭಾರತೀಯ ಬಹುತ್ವ. ಅವರು ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭಾರತವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಜಾತ್ಯತೀತತೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಕಲೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಸೇತುವೆಗಳು.
ಅವರು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಭಾರತದ ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಕ್ತಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದಂತೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೃತಿಯಲ್ಲೂ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಭಾರತದ ಅಸ್ಮಿತೆಯು ಏಕರೂಪತೆಯಲ್ಲ ಇಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದರ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನೇ ಸಾರಿದರು.
ಇಂದು ಡಾ. ರಾಹೀ ಮಾಸೂಮ್ ರೇಜಾ ಅವರ ನೂರನೇ ವರ್ಷದ ಸ್ಮರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಾವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಲೇಖಕರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿರುವ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ರೇಜಾ ಅವರಂತಹ ಚಿಂತಕರ ಅಗತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯ ಮಹತ್ವ ಎಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
ರೇಜಾ ಅವರು ಬರೆದ “ಮೈ ಸಮಯ್ ಹೂಂ” ಎಂಬ ಸಾಲಿನಂತೆ, ಕಾಲ ಉರುಳಿದರೂ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಬಹುತ್ವಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಮರ. ಗಂಗಾ-ಜಮುನಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ, ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಧ್ರುವತಾರೆಯಾಗಿ ರೇಜಾ ಅವರು ನಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಜೀವಂತಿರುತ್ತಾರೆ.
ಪತ್ರಕರ್ತೆ, 2019ರಿಂದ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವೇ ಬದುಕು. ರಾಜಕೀಯ, ಬ್ಯುಜಿನೆಸ್‌ ಸುದ್ದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ.
