ಅದು ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಕಾಲ. ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ದೆಹಲಿಯ ಅನಭಿಷಕ್ತ ದೊರೆಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳು. ದೆಹಲಿಯನ್ನು “ಸುಂದರಗೊಳಿಸುವ” ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡುವ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉಮೇದು ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಅದರ ಫಲವೇ ʼತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ʼ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ
ಇತಿಹಾಸವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಹಸನವಾಗಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕರುಣಾಜನಕ ದುರಂತವಾಗಿ. ದೆಹಲಿಯ ಹಳೆ ಬಡಾವಣೆಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಗಲ್ಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿರುವ ಬುಲ್ಡೋಜರ್‌ಗಳ ಘರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಆಕ್ರಂದನ, ಅಕ್ಷರಶಃ 1976ರ ಕರಾಳ ದಿನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನೆ ತಡರಾತ್ರಿ ದೆಹಲಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ ಸಮೀಪದ ಫೈಜ್-ಎ-ಇಲಾಹಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಾಣ ತೆರವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ, ಕೇವಲ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕೆಡವಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಐದು ದಶಕಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ, ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಇತಿಹಾಸದ ಗಾಯದ ಪದರಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆರೆದುಹಾಕಿದೆ.
ಮೊನ್ನೆ ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದಲ್ಲ. ದಿಢೀರನೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಬುಲ್ಡೋಜರ್‌ಗಳು, ರಾತ್ರಿಯ ನಿಶಬ್ದವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ಮೊಳಗಿದ ಯಂತ್ರಗಳ ಸದ್ದು, ಪ್ರತಿರೋಧ ಒಡ್ಡಿದ ಸ್ಥಳೀಯರ ಮೇಲೆ ಲಾಠಿ ಪ್ರಹಾರ, ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ತೂರಿಬಂದ ಕಲ್ಲುಗಳು – ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೆಹಲಿಯ ಪಾಲಿಗೆ ಹೊಸತೇನಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಈ ಘಟನೆ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ರೀತಿ, ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕರಾಳ ಅಧ್ಯಾಯವೊಂದರ ನೇರ ನೆನಪನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ.
ಫೈಜ್-ಎ-ಇಲಾಹಿ: ರಾತ್ರಿಯ ಕರಾಳತೆ
ದೆಹಲಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಜನನಿಬಿಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ ಬಳಿಯ ಫೈಜ್-ಎ-ಇಲಾಹಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ‘ಅಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಾಣ’ ಎಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ತೆರವಿಗೆ ಆಡಳಿತ ವರ್ಗ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಸಮಯ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾದುದು. ತಡರಾತ್ರಿ, ಜನರೆಲ್ಲ ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರುವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಆಕ್ರೋಶವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಏಕಾಏಕಿ ನುಗ್ಗಿ ಬಂದ ಬುಲ್ಡೋಜರ್‌ಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಜನ ಬೀದಿಗಿಳಿದರು. ಪೊಲೀಸರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರ ನಡುವಿನ ವಾಗ್ವಾದ ವಿಕೋಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಕಲ್ಲು ತೂರಾಟ, ಲಾಠಿಚಾರ್ಜ್ ಮತ್ತು ಅಶ್ರುವಾಯು ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಆದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಕೇವಲ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಿಮೆಂಟ್ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲ. ಈ ಅವಶೇಷಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಡವರ ಅಸಹಾಯಕತೆಗಳು ಹುದುಗಿಹೋಗಿವೆ. ಅಚ್ಚರಿಯೆಂದರೆ, ಈ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಹಿರಿಯ ಜೀವಗಳಿಗೆ ಇದು ವರ್ತಮಾನದ ಘಟನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ 1976ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ತಿಂಗಳ ಆ ಭಯಾನಕ ದಿನಗಳ ದೃಶ್ಯದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.
1976ರ ನೆನಪು: ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯ ‘ಸೌಂದರ್ಯೀಕರಣ’ದ ನೆಪ
ಅದು ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಕಾಲ. ಆಗ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ದೆಹಲಿಯ ಅನಭಿಷಕ್ತ ದೊರೆಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳು. ದೆಹಲಿಯನ್ನು “ಸುಂದರಗೊಳಿಸುವ” ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡುವ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉಮೇದು ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಅದರ ಫಲವೇ ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ. ಅಂದು ಜನಮೋಹನ್‌(ಡಿಡಿಎ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ) ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ನೇರ ಅಣತಿಯ ಮೇರೆಗೆ ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ದಾಳಿ ಇಂದಿಗೂ ದೆಹಲಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪುಚುಕ್ಕೆ. ಸುಮಾರು 10 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಒಂದು ಯುದ್ಧದಂತಿತ್ತು. ಬುಲ್ಡೋಜರ್‌ಗಳು ನಿರ್ದಯವಾಗಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಗುಂಡಿನ ಮಳೆಗರೆಯಲಾಗಿತ್ತು.
ಇದನ್ನು ಓದಿದ್ದೀರಾ? ದೆಹಲಿ | ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ತೂರಾಟ, 5 ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಗಾಯ
ಸರ್ಕಾರಿ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಅಂದು ಸತ್ತವರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದವು. ಆದರೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ತನಿಖಾ ವರದಿಗಳು ಹೇಳುವ ಸತ್ಯವೇ ಬೇರೆ. ಆ ಕರಾಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಯಾದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಬರೋಬ್ಬರಿ 150ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಗಾಯಗೊಂಡರು, ನೂರಾರು ಮಹಿಳೆಯರು ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತರಾದ ಕುಲ್‌ದೀಪ್‌ ನಯ್ಯರ್‌ ಅವರೇ ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ‘ಜಡ್ಜ್‌ಮೆಂಟ್‌’ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಬುಲ್ಡೋಜರ್ ಘಟನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಡೆದ ಕರಾಳ ಘಟನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗದ ಅಪರಾಧ: ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಮೌನ
ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಶಾ ಆಯೋಗದ ಮುಂದೆ ಈ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ಕಥೆಗಳು ತೆರೆದುಕೊಂಡವು. ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರ ಪಾತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಾದವು. ಆದರೆ, ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ನೂರಾರು ಅಮಾಯಕರ ಜೀವ ತೆಗೆದ, ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಬೀದಿಗೆ ತಳ್ಳಿದ ಆ ಘೋರ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಈವರೆಗೂ ಯಾರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಆದೇಶ ನೀಡಿದವರು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಬೆಳೆದರು, ಜಾರಿ ಮಾಡಿದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗೇರಿದರು. ಆದರೆ, ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್‌ನ ಸಂತ್ರಸ್ತರು ಮಾತ್ರ ಇಂದಿಗೂ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಂದು ನಡೆದ ಹಿಂಸಾಚಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು.
ಇಂದು ಫೈಜ್-ಎ-ಇಲಾಹಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಅದೇ ಬಗೆಯ ‘ದಂಡನಾಹೀನತೆಯ’ ಛಾಯೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ, ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ತೋರುವ ಅಮಾನವೀಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಪಾಠ ಅಂದಿಗೂ ಇಂದಿಗೂ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಬುಲ್ಡೋಜರ್: ಅಧಿಕಾರ ದರ್ಪದ ಸಂಕೇತ
ಅಂದು ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬುಲ್ಡೋಜರ್ ಎನ್ನುವುದು “ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ”ಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಡವರನ್ನು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದು ಅದೇ ಬುಲ್ಡೋಜರ್ “ತ್ವರಿತ ನ್ಯಾಯ” ಒದಗಿಸುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳು. ನೆನ್ನೆ ರಾತ್ರಿ ಪೊಲೀಸರ ಸರ್ಪಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು, ಆಡಳಿತ ಯಂತ್ರವು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುವ ಬದಲು ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕಿಳಿಯುವುದನ್ನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲು ತೂರಾಟ ನಡೆಸಿದ್ದು ತಪ್ಪು ಎಂದು ವಾದಿಸಬಹುದಾದರೂ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜನರನ್ನು ಯಾವ ಹಂತದ ಹತಾಶೆಗೆ ತಳ್ಳಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವಂತಿಲ್ಲ.
ಗೋಡೆಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಕಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ
1976ರ ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ ದುರಂತ ಮತ್ತು 2026ರ ಫೈಜ್-ಎ-ಇಲಾಹಿ ಘಟನೆಗಳ ನಡುವೆ 50 ವರ್ಷಗಳ ಅಂತರವಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂತ್ರಸ್ತರ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಅಂದು ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಂದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಅಥವಾ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಮೂಡುತ್ತಿದೆ. ನೂರಾರು ಜನರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ಹಳೆಯ ಘಟನೆಗೆ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗದಿರುವುದು ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿ.
ಆ ಕನ್ನಡಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಇಂದಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ: ನಾವು ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುವುದು ಸುಂದರ ನಗರಗಳನ್ನೋ ಅಥವಾ ಸ್ಮಶಾನಗಳನ್ನೋ? ಬುಲ್ಡೋಜರ್‌ಗಳು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕೆಡವಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಅವು ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗುವ ಕರಾಳ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲಾರವು. ತುರ್ಕಮಾನ್ ಗೇಟ್ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ— ಅಧಿಕಾರ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಎಸಗಿದ ಗಾಯಗಳು ತಲೆಮಾರುಗಳವರೆಗೆ ಮಾಯುವುದಿಲ್ಲ.
