ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ಬದುಕು ಕೇವಲ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಥೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ ಭಾವನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸುಂದರ ಪಯಣ. ತಮಿಳು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಎ.ಆರ್. ವೆಂಕಟಾಚಲಪತಿ ಅವರಂತಹ ವಿಮರ್ಶಕರು ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಿವರಣೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದರೂ, ಕೋಸಾಂಬಿ ಎಂಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಜ್ಞಾನಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಕೃತಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯದ ಶೋಧನೆ ಹಾಗೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ರಚಿಸಲು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೇ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟ ಆ ಅಪರೂಪದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಬದುಕನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅರಿಯಲು ಈ ಪುಸ್ತಕವೊಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿದೆ.
ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಮೋದರ ಧರ್ಮಾನಂದ ಕೋಸಾಂಬಿ (ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿ) ಅವರದ್ದು ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಹೆಸರು. ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ, ನಾಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಚಿಂತನೆಗಳೆಂಬ ತೀರಾ ಭಿನ್ನ ಜಗತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಿದ ಅವರ ಬದುಕು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿಯಾದದ್ದು. ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಲೇಖಕ ರಾಮ್ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅವರು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ರಚಿಸಿರುವ ‘D.D. Kosambi: One Life, Many Worlds’ ಎಂಬ ಹೊಸ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯು, ಈ ಅದ್ವಿತೀಯ ಬಹುಮುಖಿ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಸಾಧನೆಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಅವರೊಳಗಿನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪಯಣ, ಸಂಘರ್ಷ ಹಾಗೂ ಅವರ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ನಮ್ಮೆದುರು ಅತ್ಯಂತ ನೈಜವಾಗಿ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತದೆ.
ಜ್ಞಾನದ ಈ ಮಹಾನ್ ಪಯಣಿಗನ ಬೇರುಗಳಿರುವುದು ಅಂದಿನ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ. ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿಯವರು 1907ರ ಜುಲೈ 31ರಂದು ಗೋವಾದ ‘ಕೋಸ್‌ಬೆನ್’ (Kosben) ಎಂಬ ಪುಟ್ಟ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸ ಧರ್ಮಾನಂದ ದಾಮೋದರ ಕೋಸಾಂಬಿ ಹಾಗೂ ತಾಯಿ ಬಾಲಾಬಾಯಿ. ಗೋವಾದ ಪ್ರಶಾಂತ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೂ, ಬಾಲಕ ದಾಮೋದರನ ಬಾಲ್ಯವು ಒಂದೇ ಊರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಂದೆಯವರ ನಿರಂತರ ಪಯಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಗೋವಾದಿಂದ ಪುಣೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಗ್ವಾಲಿಯರ್, ವಾರಣಾಸಿ ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಈ ಅಲೆಮಾರಿ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಬಡತನದ ನಡುವೆಯೂ ಇದ್ದ ತಂದೆಯವರ ಕಠಿಣ ಶಿಸ್ತು ಯುವ ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂಸೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು.
ತಂದೆ ಧರ್ಮಾನಂದರು ಕೇವಲ ಅಲೆಮಾರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಶಾಲಾ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಹತ್ತದಿದ್ದರೂ ಪಾಳಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಕಲಿತು, ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹುದ್ದೆಗೇರಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದವರು. ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಬಾಲಕ ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನದ ಆಗರವೇ ಅಲ್ಲಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ, ಧರ್ಮಾನಂದರು ತಮ್ಮ ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ (ಉಪವಾಸ) ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಂದಲೂ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದ ಈ ನಡೆಯನ್ನು ಲೇಖಕ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅವರು ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ ಬಾಲಾಬಾಯಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಹೇರಿದ ತಂದೆಯ ನಡೆಯನ್ನು ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಎಂದು ಕಟುವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಹೊಸ ಬೌದ್ಧಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.
ಕೇವಲ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಡೈರಿ ಬರೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದ ಯುವ ಕೋಸಾಂಬಿ, ಅಪಾರವಾದ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಾಹ ಹೊಂದಿದ್ದವರು. ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಓದುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ, ‘ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಶಿಕ್ಷಣವು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಾಗೂ ನೇರ ನಿಲುವಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗಣಿತ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಿದ ಅವರು, 1933ರಿಂದ 1945ರ ನಡುವೆ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉನ್ನತ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮಿತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಗಣಿತದಂತಹ ನಿಖರ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಅನ್ವೇಷಕ ಮನಸ್ಸು ಕೇವಲ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. 1930ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ನಾಣ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನದತ್ತ (Numismatics) ಆಕರ್ಷಿತರಾದ ಕೋಸಾಂಬಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ತಕ್ಷಶಿಲೆ, ಖಾಂದೇಶ್ ಹಾಗೂ ಅಮರಾವತಿಯ ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (Statistical) ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸಿದರು. ನಾಣ್ಯಗಳ ತೂಕ ಮತ್ತು ಸವೆತವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಶೋಧಿಸುವ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗವೊಂದನ್ನು ಅವರು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಧ್ಯಯನವೇ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಮರ್ಶೆಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿತು.
ವಿಭಿನ್ನ ಜ್ಞಾನಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ರಚನೆಗೆ ಹೊಸ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ಕೇವಲ ರಾಜ-ಮಹಾರಾಜರ ಯುದ್ಧಗಳ ಸುತ್ತ ಗಿರಕಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು, ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು. ಟಾಟಾ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (TIFR) ಪ್ರಧಾನ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರು 1956ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ‘ಆನ್ ಇಂಟ್ರಡಕ್ಷನ್ ಟು ದ ಸ್ಟಡಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಹಿಸ್ಟರಿ’ (ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೊಂದು ಮುನ್ನುಡಿ) ಕೃತಿಯು ಇತಿಹಾಸ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ದಿಕ್ಸೂಚಿಯಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ನಿಂತಿದೆ.
ಆದರೆ, ಬೌದ್ಧಿಕವಾಗಿ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬದುಕು ಅಷ್ಟೇ ಸಂಕೀರ್ಣ ಹಾಗೂ ಒಂಟಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮ್ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ನಿಷ್ಠುರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಪತ್ನಿ ನಳಿನಿ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ದಾಂಪತ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಿರುಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ನಡುವೆ ಅವರು ಅನುಭವಿಸಿದ ತೊಳಲಾಟಗಳನ್ನು ಕೃತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ಅಪ್ರತಿಮ ಪಾಂಡಿತ್ಯವು ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಅವರ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಯುವಕರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಡಾ. ಎಸ್. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಂತಹ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ಅವರು ‘ಆಳವಿಲ್ಲದ, ಕೇವಲ ಮೇಲ್ನೋಟದ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ’ ಎಂದು ಜರೆದಿದ್ದರು. ಅವರ ಇಂತಹ ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ ಗುಣ ಮತ್ತು ರಾಜಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ಬೌದ್ಧಿಕ ನಿಲುವುಗಳು ಅವರನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕಾರಸ್ಥರಿಂದ ಸದಾ ದೂರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು.
ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಸಾಧನೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಶಕದ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ಲೇಖಕ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅವರು ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ಪಾಲಿನ ‘ವಾಟರ್‌ಲೂ’ (Waterloo – ಅಂತಿಮ ಭೀಕರ ಸೋಲು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗಣಿತದ ಅತ್ಯಂತ ಜಟಿಲವಾದ ‘ರೀಮನ್ ಹೈಪೊಥೆಸಿಸ್’ ಅನ್ನು ತಾನು ಭೇದಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವರು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಎಂದು ಸಾಬೀತಾದಾಗ, ಆ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಅವರ ಹಠಮಾರಿ ಧೋರಣೆಯು ಗಣಿತಜ್ಞನಾಗಿ ಅವರ ಘನತೆಗೆ ತೀವ್ರ ಪೆಟ್ಟು ನೀಡಿತು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು TIFR ನಿಂದ ಹೊರಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಹತಾಶೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಎಸ್. ಡುಕ್ರೇ’ (ಮರಾಠಿಯ ‘ಡುಕ್ಕರ್’ ಅಂದರೆ ಹಂದಿ ಎಂಬ ಪದದ ರೂಪಾಂತರ) ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು, ಅಪ್ರತಿಮ ಮೇಧಾವಿಯೊಬ್ಬನ ಒಳಗಿನ ತಳಮಳ ಮತ್ತು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ.
ಡಿ.ಡಿ. ಕೋಸಾಂಬಿಯವರ ಬದುಕು ಕೇವಲ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಥೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ ಭಾವನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸುಂದರ ಪಯಣ. ತಮಿಳು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಎ.ಆರ್. ವೆಂಕಟಾಚಲಪತಿ ಅವರಂತಹ ವಿಮರ್ಶಕರು ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಿವರಣೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದರೂ, ಕೋಸಾಂಬಿ ಎಂಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಜ್ಞಾನಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಕೃತಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯದ ಶೋಧನೆ ಹಾಗೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ರಚಿಸಲು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೇ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟ ಆ ಅಪರೂಪದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಬದುಕನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅರಿಯಲು ಈ ಪುಸ್ತಕವೊಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿದೆ.
