“ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಂಬೂರಿ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ತೇಜಸ್ಸು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ರಣಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಅದ್ಭುತ ಧ್ವನಿ…”
ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢದ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಾದ ಪಂಡವಾನಿಗೆ ವಿಶ್ವಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲಾಗದ ಗುರುತನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಕಲಾವಿದೆ, ತೀಜನ ಬಾಯಿ ಅವರು ಇನ್ನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿಲ್ಲ. ಅವರ ನಿಧನವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದೆಯ ಅಗಲಿಕೆಯಲ್ಲ; ಭಾರತೀಯ ಜನಪದ ಕಲೆಯ ಒಂದು ಸುವರ್ಣಯುಗದ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಅವರು ಕೇವಲ ಹಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನೂ—ಭೀಮನ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇದನೆಯಾಗಲಿ—ತಮ್ಮ ಅದ್ಭುತ ಗಾಯನ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯದ ಮೂಲಕ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಇದನ್ನು ಓದಿದ್ದೀರಾ? ದಿಲ್ಲಿ ಮಾತು | ಹೋರಾಟವನ್ನೇ ಉಸಿರಾಡುವ ಜೀವಂತ ಲೋಕ ‘ಜಂತರ್‌ ಮಂತರ್’
ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ನಿಂತುಕೊಂಡೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ “ಕಪಾಲಿಕ ಶೈಲಿ“ಯ ಪಂಡವಾನಿ ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ತೀಜನ ಬಾಯಿ ಸಮಾಜದ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಎದೆಗುಂದದೆ ಎದುರಿಸಿದರು. ಕೇವಲ 13ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಈ ಆದಿವಾಸಿ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಸಮಾಜ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿತು. ಆದರೂ ತಮ್ಮ ತಂಬೂರಿಯ ನಾದವನ್ನು ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢದ ಪುಟ್ಟ ಗನಿಯಾರಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಹೊರಟ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಬಲದಿಂದ ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಗಳವರೆಗೆ ಪಯಣ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಕಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಅಪಾರ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರಿಗೆ ಪದ್ಮಶ್ರೀ (1988), ಪದ್ಮಭೂಷಣ (2003) ಹಾಗೂ ದೇಶದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ (2019) ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಫುಕುವೋಕಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಅವರನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದವು.
ಇಂದು ಅವರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಪಂಡವಾನಿಯ ನಾದ ಮೊಳಗುವ ಪ್ರತಿಸಾರಿ, ಹೋರಾಟಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಧನೆಯ ಶಿಖರ ತಲುಪಿದ ಮಹಿಳೆಯರ ಕುರಿತು ಮಾತು ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ತೀಜನ ಬಾಯಿ ಅವರ ಹೆಸರು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಲೆ ಮತ್ತು ಅಚಲ ಸಂಕಲ್ಪದ ಮುಂದೆ ಎಷ್ಟೇ ಕಠಿಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅವು ಕೊನೆಗೆ ತಲೆಬಾಗಲೇಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢದ ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಮ್ಮೆ, ಸ್ವರದ ದೇವತೆ ತೀಜನ ಬಾಯಿ ಅವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ನಮನಗಳು ಮತ್ತು ಭಾವಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ. ಭಗವಂತರು ಅವರ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಕ್ಕೆ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ; ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿ.
ರೇಣುಕಾ ನಿಡಗುಂದಿ
ಲೇಖಕಿ, ದೆಹಲಿ ನಿವಾಸಿ
