ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ “ಜಾತಿಯನ್ನು ಮುರಿಯಿರಿ” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಮತ್ತು “ಹಿಂದುಳಿದವರು 100ರಲ್ಲಿ 60 ಪಡೆಯಬೇಕು” ಎಂಬ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಗೋವಾದ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ಮುಂಗೇರ್ ಮತ್ತು ಬಂಕಾವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು.
ನಾನು ಹೇಳಿದೆ: “ಈ ಮೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ 104 ವರ್ಷ ತುಂಬುತ್ತಿತ್ತು”. ಒಬ್ಬ ಯುವಕ ಕೇಳಿದ: “ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಯಾರು?” ಇಂದಿನ ಯುವಕರಿಗೆ ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನೋ ಅಥವಾ ಮಹಿಳೆಯೋ, ರಾಜಕಾರಣಿಯೋ ಅಥವಾ ನಟನೋ, ಎಡಪಂಥೀಯನೋ ಅಥವಾ ಬಲಪಂಥೀಯನೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ತಪ್ಪು ನಮ್ಮದೇ ಹೊರತು ಅವರದ್ದಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಕುಟುಂಬ, ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಒಲವು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಆನುವಂಶಿಕ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ “ಜಾತಿಯನ್ನು ಮುರಿಯಿರಿ” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು ಮತ್ತು “ಹಿಂದುಳಿದವರು 100ರಲ್ಲಿ 60 ಪಡೆಯಬೇಕು” ಎಂಬ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಗೋವಾದ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ಮುಂಗೇರ್ ಮತ್ತು ಬಂಕಾವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು. ರಾಜವಂಶೀಯ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು ಯಾರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?
ಅವರ ಮನೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬವು ಸಮಾಜವಾದಿ ಚಳವಳಿಯಾಗಿತ್ತು, ಅದು ಈಗ ಸರಸ್ವತಿಯಂತೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ, ರಾಮ್ ಮನೋಹರ್ ಲೋಹಿಯಾ ಮತ್ತು ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಲಾಯಂ ಸಿಂಗ್ ಯಾದವ್ ಮತ್ತು ಕರ್ಪೂರಿ ಠಾಕೂರ್ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಸಹ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಮಾಜವಾದಿ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ಇತಿಹಾಸವು ಮರೆತಿದೆ. ಸಮಾಜವಾದಿ ಚಳುವಳಿಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಆಚಾರ್ಯ ನರೇಂದ್ರ ದೇವ್, ಯೂಸುಫ್ ಮೆಹರಾಲಿ, ಅಚ್ಯುತ ಪಟವರ್ಧನ್ ಮತ್ತು ಕಮಲಾದೇವಿ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಅವರ ಪೀಳಿಗೆಯಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ನಾಯಕರಾದ ಮಧು ಲಿಮಾಯೆ, ಜಾರ್ಜ್ ಫೆರ್ನಾಂಡಿಸ್, ರಾಮ್‌ಬ್ರಿಕ್ಷ್ ಬೇಣಿಪುರಿ, ನಾನಾಜಿ ಗೋರ್, ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ್ ದ್ವಿವೇದಿ, ಎಸ್.ಎಂ. ಜೋಶಿ, ರಬಿ ರಾಯ್, ಮಧು ದಂಡಾವತೆ, ಪ್ರಮೀಳಾ ದಂಡಾವತೆ, ರಾಜನಾರಾಯಣ್, ಮಣಿರಾಮ್ ಬಾಗ್ರಿ, ಮೃಣಾಲ್ ಗೋರ್ ಮತ್ತು ಕಿಶನ್ ಪಟ್ನಾಯಕ್ ಅವರಂತಹವರಾಗಲಿ, ಇಂದು ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಸಮಾಜವಾದಿ ರಾಜಕೀಯದ ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಅವರನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ಈ ಪ್ರವಾಹದ ಕಣ್ಮರೆ ಆ ಸಂಪ್ರದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗೂ ಒಂದು ಹೊಡೆತವಾಗಿದೆ.
1922ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಹದಿನೈದನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಫರ್ಗುಸನ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತದತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಮಧು ಲಿಮಾಯೆಯಂತಹ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಯುವಕರು ರಾಜಕೀಯದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೂಗತ ಮತ್ತು ನಂತರ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಕಳೆದ ನಂತರ, ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷದ ಮುಂಚೂಣಿಯ ನಾಯಕರಾದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರವೂ, ಗೋವಾವನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ದೀರ್ಘ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಲೋಹಿಯಾ ನೇತೃತ್ವದ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿ, ಅವರು ನಾಲ್ಕು ಅವಧಿಗೆ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅವರು ಸಂಪೂರ್ಣ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಅವರು ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದ ಜನಸಂಘದ ಸದಸ್ಯರಿಂದ “ದ್ವಂದ್ವ ಸದಸ್ಯತ್ವ”ದ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಇದು ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಜನತಾ ಸರ್ಕಾರದ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. 1982 ರಲ್ಲಿ, ಅರವತ್ತನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮಧು ಲಿಮಯೆ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.
ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಅವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಜಕೀಯ ಸಂತ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು. ಒಬ್ಬ ಅದ್ಭುತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಬದಲು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದರು. ಅವರು ನಿರಂತರ ಹೋರಾಟಗಳು, ಆಂದೋಲನಗಳು ಮತ್ತು ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಸಂಗಾತಿ ಚಂಪಾ ಲಿಮಾಯೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟಿನಲ್ಲಿ ಸರಳ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಭಾ ಅವಧಿಯನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಲು ಅವರು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ಜನತಾ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಚಿವ ಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಇತರ ಐಷಾರಾಮಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಆದರ್ಶಗಳು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಈ ಜೀವನವು ಇಂದಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಊಹಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಕೋಮುವಾದದ ವಿರುದ್ಧ ಅವರ ಜೀವಮಾನದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಪಾಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಗುರುತಿಸಿದರು. ಈ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಸಮಾಜವಾದಿ ನಾಯಕರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದರು. ಜನಸಂಘ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡ ನಂತರ, ಅವರು ಜನಸಂಘದ ನಾಯಕರನ್ನು ಪಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಂಘದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ವಿಘಟನೆಗೆ ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಅವರ “ದ್ವಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ”ದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಭಿಯಾನವೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮಧು ಲಿಮಯೆ ತಮ್ಮ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ನಿಲುವಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳು ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಈ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದವು. ಇಂದು, ಗಣರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮೇಲಿನ ದಾಳಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವವರು ಮಧು ಲಿಮಾಯೆ ಅವರಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ ದಿಲ್ಲಿ ಮಾತು | ಕಬ್ಬು ಕಟಾವು ಮತ್ತು ಮುಟ್ಟು ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಮಾನ!
ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಅವರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅವರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು. ಅವರು ಹಿಂದಿ, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಅರವತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರ ಬರಹಗಳು ತಕ್ಷಣದ ಪಕ್ಷಪಾತದ ನೆರಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ನಂತರ ಅವರು ಬರೆದದ್ದು ಅವರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ಚಿಂತನಾ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಬರಹಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾ ನಂತರದ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಅವರು “ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರತೆ”ಯನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ತಂತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜಕೀಯದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಯೋಗದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು. ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜವಾದಿ ಚಳವಳಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬರೆದರು. ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಬರಹಗಳು ಅಮೆರಿಕನ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದ ಶಿಬಿರಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಮೂರನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಅಲಿಪ್ತತೆಗೆ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಆಧಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರ ನಂತರದ ಬರಹಗಳು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಕಂದಕಗಳಲ್ಲಿ – ಸಮಾಜವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟರ ನಡುವೆ, ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ನಡುವೆ, ನೆಹರು ಮತ್ತು ಗಾಂಧಿಯವರ ನಡುವೆ – ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಮಧು ಲಿಮಯೆ ಒಂದು ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದ್ದರು.
ಯೋಗೇಂದ್ರ ಯಾದವ್
ಸ್ವರಾಜ್‌ ಇಂಡಿಯಾದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು, ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕ
