ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ 'ಎಲ್ ನಿನೊ' ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕೇವಲ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ರೈತರ ಆದಾಯ, ಆಹಾರ ಬೆಲೆಗಳ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ ನಿನೊ ಎಂಬುದು ಸಮುದ್ರದ ಉಷ್ಣ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸಾಧಾರಣ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಹವಾಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎಲ್ ನಿನೊ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೈಋತ್ಯ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಒಣಗಾಳಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬರಗಾಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳೆದ 140 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಬರಗಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇ.60ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ ನಿನೊ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. 1951, 1965, 1972, 1982, 2002, 2009 ಮತ್ತು 2015ರಂತಹ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ ನಿನೊ ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ.
ಎಲ್ ನಿನೊದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ನೀರು ಬೆಚ್ಚಗಾಗುವುದರಿಂದ ಬಿಸಿಗಾಳಿ ಬೀಸಲು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅರೇಬಿಯನ್ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಭಾರತದ ಕರಾವಳಿಗೆ ಹರಿಯುವ ತೇವಾಂಶದ ಗಾಳಿ ಕುಂಠಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಶೇ.10-20ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ರೈತರು ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಲು ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಲಾಶಯಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುವುದರಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಸ್ಯೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂಪರ್ ಎಲ್ ನಿನೊದಂತಹ ತೀವ್ರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಕೃಷಿಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ ನಿನೊದ ಪರಿಣಾಮ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಶೇ.50-60ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಕೃಷಿ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಖಾರಿಫ್ ಬೆಳೆಗಳಾದ ಅಕ್ಕಿ, ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, ಜೋಳ, ಬಜ್ರಾ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯಿಂದ ತುಂಬಾ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಗಳ ಕಾಂಡ, ಎಲೆ ಮತ್ತು ಬೇರುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಕ್ಕಿ ಬೆಳೆಗೆ ಸತತ ನೀರು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಕೊರತೆಯಾದರೆ ತೆನೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಶೇ.10-30ರಷ್ಟು ಇಳುವರಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
2015ರ ಎಲ್ ನಿನೊ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶೇ.4ರಷ್ಟು ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಶೇ.1ರಷ್ಟು ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮಣ್ಣಿನ ತೇವಾಂಶ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಬಿತ್ತನೆ ಬೀಜಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯದೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಳುವರಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ರೈತರ ಜೀವನ, ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.
ಬರಗಾಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ರೈತರು ಸಾಲದ ಭಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಲೆಗಳು ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ ನಿನೊದ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗ ನೀರಾವರಿ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲು ಮಳೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತೀವ್ರ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಉಷ್ಣತೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ ನಿನೊದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಕೇವಲ ಮುಂಗಾರು ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ; ಹಿಂಗಾರು ಬೆಳೆಗಳಿಗೂ ಪರೋಕ್ಷ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹವಾಗದೆ ಹಿಂಗಾರು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋಧಿ, ಹುರುಳಿ, ಬಟಾಣಿ ಮುಂತಾದ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜತೆಗೆ ಪಶುಸಂಗೋಪನೆಯ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಮೇವು ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ದನಕರುಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ಕೆಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾಲು ಉತ್ಪಾದನೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ತಾಪಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ.
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ಎಲ್ ನಿನೊದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಅಗತ್ಯ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ ನಿನೊ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವ ಸುಮಾರು 200 ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ ಬೆಳೆಗಳ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಸುಧಾರಿತ ನೀರಾವರಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಾದ ಹನಿ ನೀರಾವರಿ, ಧಾನ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಬಿತ್ತನೆ ಬೀಜ ತಳಿಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜತೆಗೆ ರೈತರಿಗೆ ಹವಾಮಾನ ಮುನ್ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದರ ಜತೆಗೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
ಮರಾಠವಾಡ-ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದು, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಗುಜರಾತ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದು ಐಎಂಡಿಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ 150 ರಿಂದ 200 ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ತೆಲಂಗಾಣದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಬಹುತೇಕ ಇಡೀ ದೇಶವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸರಾಸರಿ(LPA) ಶೇ. 90-95 ರಷ್ಟು ಮಳೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದ್ದರೆ, ನೈಋತ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. 1971 ರಿಂದ 2020 ರ ನಡುವಿನ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುಮಾರು 868.6 ಮಿಮೀ ಮಳೆ ಎಂದು ಮಾನ್ಸೂನ್‌ನ LPA ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. LPA ಯ ಶೇ. 90ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯಾದಾಗ, ಅದು ಕೊರತೆಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಜೂನ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವೇಳೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ ನಿನೊ ಪ್ರಭಾವವು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಪಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಬೆಳೆ ಇಳುವರಿಗೆ ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಲ್ಲದೆ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಭಾರತದ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿರುವ ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಜ್ಯ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ರೈತರಿಗೆ ಬಿತ್ತನೆ ತಡವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಟಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೂನ್ ತಿಂಗಳ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಕಳೆದಿದ್ದರೂ ಮಳೆ ಬಾರದ ಕಾರಣ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಬ್ಬು ಬೆಳೆ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ. ಮಳೆ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಹತ್ತಿ ನಾಟಿ ಮಾಡುವುದು ವಿಳಂಬವಾಗಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.
ತಡವಾಗಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರ ಪರಿಣಾಮವು ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಮಾರಾಟ ಸೇರಿದಂತೆ ಮೇಲ್ಮುಖ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗೆ ಹರಡಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗರಿಷ್ಠ ಮಾರಾಟದ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಈಗ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿವೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿದ್ದೀರಾ? ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನ ರಫ್ತು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು: ಮಾವು, ಅಕ್ಕಿ, ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಿಷೇಧ
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಮಳೆಯಾಗದೆ, ಬಿತ್ತನೆ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ರೈತರು ಖರೀದಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಇವುಗಳು ದಾಸ್ತಾನುಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಮಳೆ ಹೀಗೇ ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಹಣದುಬ್ಬರದೊಂದಿಗೆ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿರುವುದರಿಂದ, ಅತಿಯಾಗಿ ನೀರಾವರಿ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಹೆಚ್ಚಬಹುದೆಂಬ ಭಯದಿಂದ ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆ, ರೈತರು ಕಡಿಮೆ ನೀರು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಎಲ್ ನಿನೊ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕೇವಲ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ರೈತರ ಆದಾಯ, ಆಹಾರ ಬೆಲೆಗಳ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರೈತರ ನಡುವಿನ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ ನಿನೊ ಘಟನೆಗಳು ತೀವ್ರವಾಗುವುದನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಜತೆಗೆ ಭಾರತದ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಸುಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.
