ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಕರಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡುವುದು ತಡವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ 'ಜೈ ಭೀಮ್' ಘೋಷಣೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಸಮಾನತೆಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಭಾರತದ ಜನತೆಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ.
1990ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 31ರಂದು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ದಿನವಾಗಿ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಶಿಲ್ಪಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರವಾದಿ, ದಲಿತರ ಆತ್ಮಗೌರವದ ಪ್ರತೀಕ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ‘ಭಾರತರತ್ನ’ವನ್ನು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು 1956ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 6ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಅಂದರೆ, ಅವರ ನಿಧನದ 34 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಈ ಗೌರವ ಸಂದಿತು. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ-ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದೇಶವಾಗಿತ್ತು.
ಜೀವನ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟದ ಪಯಣ
ಭೀಮರಾವ್ ರಾಮ್‌ಜೀ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು 1891ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ 14ರಂದು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಹೋ ಎಂಬ ಊರಿನ ಮಹಾರ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಶಾಪದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಾಲ್ಯ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಗೂ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಬಾಂಬೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ(ಅಮೆರಿಕಾ) ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಎಕಾನಮಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ, ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದರು.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕರಾಗಿ, ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುತಜ್ಞರಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಶಿಖರದೆತ್ತರದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. 1920ರ ದಶಕದಿಂದಲೇ ಅವರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ಮಹಾಡ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ(1927), ನಾಸಿಕ್ ಕಾಳರಾಮ್ ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವೇಶ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ(1930) ಸೇರಿದಂತೆ ಮುಂತಾದ ಚಳವಳಿಗಳ ಮೂಲಕ ದಲಿತರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು. ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರೊಂದಿಗೆ ಪೂನಾ ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. 1932ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಪೂನಾ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ದಲಿತರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಜಂಟಿ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.
1947ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಸಚಿವರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ರಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸಹಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್(RBI)ನ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಬಳಿಕ ಅವರು 1956ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 12ರಂದು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡು, ದಲಿತ ಬೌದ್ಧ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರ ‘ಅನಿಹಿಲೇಷನ್ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್'(ಜಾತಿ ವಿನಾಶ), ‘ಕಾಸ್ಟ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೈಲುಗಲ್ಲುಗಳಾಗಿವೆ.
ಭಾರತರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ: ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು
ಭಾರತರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು 1954ರ ಜನವರಿ 2ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಮರಣೋತ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡುವ ನಿಯಮ ಇರಲಿಲ್ಲ. 1966ರಲ್ಲಿ ನಿಯಮ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಮರಣೋತ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೊದಲು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀಡುವುದು ನಿಯಮವಾಗಿತ್ತು. 2011ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸೇವೆಗೆ ನೀಡುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಮೊದಲ ಮರಣೋತ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರಿಗೆ ಸಂದಿತು. ಬಳಿಕ 1990ರಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡುವಾಗ ಇದು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ನೀಡಲಾದ 18ನೇ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆ ವರ್ಷದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ನೆಲ್ಸನ್ ಮಂಡೇಲಾ ಅವರು.
ರಾಜಕೀಯ ಸಂದರ್ಭ: ವಿ.ಪಿ. ಸಿಂಗ್ ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರ
1989ರಲ್ಲಿ ಜನತಾ ದಳ ನೇತೃತ್ವದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫ್ರಂಟ್ ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಪ್ರಧಾನಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಪರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. 1990ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಂಡಲ್ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿ ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ(OBC) ಶೇ.27ರಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಂದಿತು.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಭಾರತರತ್ನ ನೀಡುವ ನಿರ್ಧಾರವೂ ಇದೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇದನ್ನು ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳಿದ್ದವು. ವಿ.ಪಿ. ಸಿಂಗ್ ಸರ್ಕಾರ ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಇದನ್ನು ದಲಿತ ಮತಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಚಾಲಾಕಿತನ ಎಂದು ಕೆಲವರು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಇದು ಸಕಾಲಿಕ ಗೌರವ ಎಂದು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಪರ ವಾದಿಗಳು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು.
1990ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 31ರಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಘೋಷಣೆಯಾದ ನಂತರ, ಏಪ್ರಿಲ್‌ 14(ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನ)ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಮಾರಂಭ ನಡೆಯಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆರ್. ವೆಂಕಟರಾಮನ್ ಅವರು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ಡಾ. ಸವಿತಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್(ಮೈಸಾಹೇಬ್) ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪತ್ರ ಮತ್ತು ಪದಕ ನೀಡಿದರು. ಆಗ ಸವಿತಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು 84 ವರ್ಷದ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ‘ಇದು ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲು ಏಕೆ ತಡವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಧಾನಿ ವಿ.ಪಿ. ಸಿಂಗ್, ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸದಸ್ಯರು, ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಗಣ್ಯರು ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದುದು ಗಮನಾರ್ಹ.
ದಲಿತ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸಿದರು. ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಗೆಲುವು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ರಾಜಕೀಯ ವರ್ಗಗಳು ಇದನ್ನು ಮಂಡಲ್ ಆಯೋಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಮತಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಚಾಲಾಕಿ ಎಂದು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ-ಆಧಾರಿತ ರಾಜಕಾರಣದ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿತು.
ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡುವಿಕೆಯು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿತು. ಇಂದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ‘ಸಮಾನತೆ ದಿನ’ ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ವಿಚಾರಗಳು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದಲಿತ ಉದ್ಧರಣ, ಮೀಸಲಾತಿ ನೀತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಗಾಢವಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿದ್ದೀರಾ? ಬಾಗಲಕೋಟೆ ನೆಲ ಐವರು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಹಣೆಬರೆಹ ಬರೆದ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರ!
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಕರಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡುವುದು ತಡವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ‘ಜೈ ಭೀಮ್’ ಘೋಷಣೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಸಮಾನತೆಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಭಾರತದ ಜನತೆಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ. ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಯು ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
