ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಕಾವ್ಯವು ನಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಟಿವಿ ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮೌನವಾಗಿವೆ. ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಒಂದು ತುಣುಕು ತೇಲುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಅದು ಕೂಡ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಕಿರುಚಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾನು ಕವಿಯಲ್ಲ. ನಾನು ಕಾವ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳ ಕೇಳುಗನೂ ಅಲ್ಲ. ನನಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ, ದೂರದಿಂದಲೂ ಸಹ. ನಾನು ಕೇವಲ ಓದುಗ, ಮತ್ತು ಅದು ಕೂಡ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಕವಿಗಳ ವಲಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರವಿದ್ದೇನೆ. ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ, ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಘೋಷಣೆ ಆಧಾರಿತ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ನಾನು ಕಾವ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಆದರೆ, ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಕಾವ್ಯವು ನಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಟಿವಿ ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮೌನವಾಗಿವೆ. ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಒಂದು ತುಣುಕು ತೇಲುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಅದು ಕೂಡ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಕಿರುಚಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೀರಿದ್ದು. ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆ ಹಳೆಯದು; ಜಗತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಟ್ರಂಪ್ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬೆದರಿಸುವಿಕೆ, ಗೂಂಡಾಗಿರಿ ಅಥವಾ ನವ-ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಗಾಜಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದನ್ನು ನರಮೇಧ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕುಸಿತ ಅಥವಾ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಪದಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಕಾವ್ಯವು ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ಗುಲಾಮನಲ್ಲ. ಅದು ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಹರಿಯಬಹುದು.
ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಶ್ವ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪದೇ ಪದೇ ಕಾವ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದವು. ಇಂದಿಗೂ ತಾಜಾತನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಹಳೆಯ ಕವಿಗಳ ಕಾಲಾತೀತ ಕವಿತೆಗಳು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರದ ಹಿಂದಿ ಕಾವ್ಯವು ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದಿಲ್ಲ. ಕಳೆದ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬರೆದ ಲೇಖನಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಅಪೂರ್ವಾನಂದ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ “ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ” (ರಾಜ್‌ಕಮಲ್ ಪ್ರಕಾಶನ), ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನಡುವಿನ ಈ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಮಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ – ರಘುವೀರ್ ಸಹಾಯ್, ವಿಜಯದೇವ್ ನಾರಾಯಣ್ ಸಾಹಿ, ಕುನ್ವರ್ ನಾರಾಯಣ್, ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ವರ್ಮಾ, ಮುಕ್ತಿಬೋಧ್, ಧುಮಿಲ್, ನಾಗಾರ್ಜುನ್, ಕೇದಾರನಾಥ ಸಿಂಗ್, ಶಂಶೇರ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಸಿಂಗ್, ಓಂಪ್ರಕಾಶ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿ, ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ, ಅನಾಮಿಕಾ ಮತ್ತು ಇತರರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ತೊಡಕಿನ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅಪೂರ್ವಾನಂದ್ ಪ್ರತಿ ಕವಿತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇತಿಹಾಸದ ಕೆಲವು ಪುಟಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಅದ್ನಾನ್ ಕಫೀಲ್ ದರ್ವೇಶ್, ಜಸಿಂತಾ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾ ಮತ್ತು ಅನುಜ್ ಲುಗುನ್ ಅವರಂತಹ ಯುವ ಕವಿಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ನಮ್ಮ ಕಾಲದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.
ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳದಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ಕಾಲದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅಪರೂಪದ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವ ಅನೇಕ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ. ಅವರ ಕಾವ್ಯವು ನಾವು ಇತಿಹಾಸದ ಹೊಸ ಯುಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದೆ. ವಿಹಾಗ್ ವೈಭವ್ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ, “ಇದು ಈ ಶತಮಾನದ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕೊನೆಯ ತಿರುವು/ ಈ ತಿರುವು ಬಿಂದುವಿನಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಲು ಬಯಸುವವರು ಹಿಂತಿರುಗಬಹುದು” (ವಿದಗೀತೆ ಆನ್ ದಿ ಫ್ರಂಟ್, ರಾಜ್‌ಕಮಲ್). ಮುಂದೆ ಏನಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾ, ವಿಹಾಗ್ ಅವರ ಕಾವ್ಯವು ಈ ಹೊಸ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಮ್ಮನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತದೆ, “ನಾಗರಿಕತೆಯ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥತೆ ಅಪರಾಧ” ಎಂದು ನಮಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಅಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದ್ನಾನ್ ಕಫೀಲ್ ದರ್ವಿಶ್ ಅವರನ್ನು ಯುವ ಕವಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವರ ಮೂರನೇ ಸಂಗ್ರಹ “ಕರ್ಸ್ ಆಫ್ ಕರ್ಸ್” (ರಾಜ್‌ಕಮಲ್), ಅವರನ್ನು ನಮ್ಮ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. “ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾವ್ಯವು ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ/ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಹೂವಿನಂತೆ ಬರುತ್ತದೆ/ ವಾಸ್ತವದ ಬೂಟುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ/ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನುಸುಳುತ್ತದೆ”. ಈ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿರುವ ಅವರ “ಮುಸ್ಲಿಂ” ಎಂಬ ಕವಿತೆಯು ಇತಿಹಾಸದ ಈ ಅವಧಿಯ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ: “ಇದು ಮುಸ್ಲಿಮರ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಪೂಜೆ, ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ!/ ದಾಳಿಕೋರರು ತೋಳುಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಗುಂಡುಗಳು, ನಿಂದನೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಂದನೆಗಳ ಸುರಿಮಳೆಗೈಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು/ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು… ಅವರು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತುಕತನವಲ್ಲ ಆದರೆ ನಂಬಿಕೆ… ಅವರು ಎಷ್ಟು ಶೋಚನೀಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದರೆ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದರು”.
ಅಮೀರ್ ಅಜೀಜ್ ಅವರ “ಸಬ್ ಯಾದ್ ರಖಾಯೇಗಾ” ಕವಿತೆಯಂತೆ, ಈ ಕವಿತೆಯು ಮೌನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗಿರುವ ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾರತದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ “ಶಿಲುಬೆಯ ಮೇಲಿನ ಪೌರತ್ವ” (ಸೇತು ಪ್ರಕಾಶನ) ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಜಾವೇದ್ ಆಲಂ ಖಾನ್ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. “ನನ್ನ ದೇಶ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಯಲ್ಲ. ಧ್ವಜದ ಹಿಂದೆ ಅಡಗಿದಾಗ ದೇಶ ಸೋಲುತ್ತದೆ/ ಅಪಹರಿಸಿದ ಬಣ್ಣಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತುಗಳಾದಾಗ/ ತನ್ನದೇ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಶತ್ರು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದಾಗ/ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ಬದಲಾದಾಗ ದೇಶ ಅಳುತ್ತದೆ/ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಿದಾಗ.”
ರಾಜೇಂದ್ರ ರಾಜನ್ ಅವರ ಹೊಸ ಸಂಗ್ರಹವಾದ “ಯೇ ಕೌನ್ಸಿ ಜಗ ಹೈ” (ಸೇತು ಪ್ರಕಾಶನ), “ಸೀನುವಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ” ಮತ್ತು “ನಿರುದ್ಯೋಗದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ” ನಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತು ಕವಿಯ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು ಸಾಕು: “ತೋಳದ ದೂರಿನ ಕುರಿತು/ ಕುರಿಮರಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ… ತೀರ್ಪು ಬಾಕಿ ಇದೆ/ ಕುರಿಮರಿ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ/ ತೋಳ ನಗುತ್ತಿದೆ.”
ಇಂದಿನ ಕಾವ್ಯವು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೇವಲ ಉದ್ರೇಕಗೊಂಡು ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಾಗ್ ಪವನ್ ಒಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ: “ಆ ಕವಿಯಿಂದ ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಬೇಡಿ/ ಸಮಯದ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದು ಅಳಿಸುವವನು/ ಆದರೆ ಕೊಲೆಗಾರನು ತನ್ನ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ” (‘ಪ್ರತಿ ನಗುವೂ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದಾಗ’, ರಾಜ್‌ಕಮಲ್). ಅವರ ಕರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ: “ನಾವು ಜಗತ್ತನ್ನು ಬಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ/ ಅಂತಹ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ/ ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಮುಂದೂಡಬೇಕು”.
ಇಂದಿನ ಕವಿತೆಯೂ ನಮಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತದೆ: “ಒಂದು ದಿನ/ ಈ ಭೂಮಿಯು ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯುತ್ತದೆ/ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಡುವೆ, ಹೂವಿಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದೆ/ ನಿಮ್ಮ ಮಡಿಲಲ್ಲಿರುವ ಈ ಹುಡುಗಿ/ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉಳಿಸುತ್ತದೆ/ ಭರವಸೆಯ ಜೀವ.” (ಅಲೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ಮಿಶ್ರಾ, “ಪೋಟ್ಲಿ ಕೆ ದಾನೆ” ಸೇತು ಪ್ರಕಾಶನ). ಭರವಸೆಯು ನಾವು ನೋಡಲಾಗದ ಮೂಲೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಇದು ನಮಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, ಅದ್ನಾನ್ ಕಫೀಲ್ ದರವೇಶ್ ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ: “ತದನಂತರ/ ನಿಮ್ಮ ತೊದಲುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಎಡವುವಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಂಬಿರಿ/ ಏಕೆಂದರೆ ದುರ್ಬಲರು ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಬಲರು ಎಂದು ತೋರುವವರು”.
ಯೋಗೇಂದ್ರ ಯಾದವ್
ಸ್ವರಾಜ್‌ ಇಂಡಿಯಾದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು, ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕ
